Inhoudsopgave
    

Space and Awe
Ronald Rovers
door Ronald Rovers
leestijd: 6 min

Christopher Nolans hyperambitieuze Interstellar voert je van de keukentafel naar de vijfde dimensie en laat je dingen zien die je niet voor mogelijk had gehouden. En de fysica blijkt nog te kloppen ook. To infinity and beyond!

Je zou willen dat Douglas Adams' restaurant aan het einde van het universum echt was, zodat je vanaf een tafeltje aan het raam zo lang je wilt kunt kijken naar het uitzicht op Gargantua, het onvoorstelbaar krachtige zwarte gat in Christopher Nolans Interstellar. Een film die door Tarantino al vergeleken is met die van Andrei Tarkovsky en Terrence Malick. Of Tarantino nou gelijk heeft of niet – niet, zeggen we er maar meteen bij – van alle vergezichten in alle science fiction films is Gargantua waarschijnlijk het meest ontzagwekkende fenomeen dat je ooit hebt gezien.

Helemaal onvoorstelbaar en science fiction is Interstellar trouwens niet en dat maakt 'm tot meer dan gewoon weer een sprookje tussen de sterren, al noemt Salon.com de film onterecht "meer M. Night Shyamalan dan Stanley Kubrick". De astrofysica achter deze studioblockbuster is namelijk niet op de vergadertafels van creative directors ontstaan, maar in het hoofd van Kip Thorne, een gepensioneerd theoretische natuurkundige die als wetenschappelijk adviseur nauw bij de film betrokken was. Thorne is een van de meest prominente denkers over zwarte gaten en wormgaten – ook wel de Einstein-Rosen brug – een soort sluiproutes die verafgelegen punten in het universum direct met elkaar verbinden. Daardoor kun je theoretisch onmetelijke interstellaire afstanden afleggen.

Een lone hero, maar niet zoals je dat in grote scifi-films gewend bent. © 2014 Warner Bros. Entertainment. All rights reserved.
Een lone hero, maar niet zoals je dat in grote scifi-films gewend bent.

Dat komt goed uit, want in de nabije dystopische toekomst van Interstellar heeft de mensheid er zo'n puinhoop van gemaakt dat het ene na het andere gewas ophoudt met groeien. Om die mensheid nog een kans te geven om te overleven, moet een nieuwe planeet worden gevonden. Probleem is dat zelfs de dichtstbijzijnde kandidaat veel te ver weg staat. Een ander probleem – een detail vergeleken met dat van het langeafstandsreizen – is dat we niet eens de brandstof hebben om jan en alleman de ruimte in te schieten. Bummer. Dus wat doet een mens dan? Kip Thorne bellen.

Wetenschap die klopt

Eigenlijk liep het anders. Al voor zijn pensioen fantaseerde Thorne over een film die aan een groot publiek de bizarre eigenschappen van wormgaten en zwarte gaten zou laten zien, en misschien ook iets van de duistere krachten die daar binnen heersen. Of zouden kunnen heersen, want geen enkele homo sapiens heeft er ooit gekampeerd. Wachten en hopen werkt meestal niet in Hollywood dus Thorne schreef een korte versie van wat volgens hem de plot en het onderwerp zouden moeten zijn.

Van het een kwam toen het ander, zoals dat gaat in onze vierdimensionale realiteit, en de enorme zwaartekracht van het project trok in 2006 zelfs het licht van Steven Spielberg aan. Jonathan Nolan, broer van, zou het script schrijven. Cut naar 2009, toen Spielberg z'n studio Dreamworks van Paramount – de studio achter het project – naar Disney verhuisde en Paramount op zoek moest naar een nieuwe regisseur. Chris Nolan was een logische kandidaat, gezien de hallucinante bizarrowerelden die hij in Memento en Inception had gecreëerd. Dat was 2012. Nolan zei ja.

Dankzij de IMAX-camera's heeft Interstellar prachtige vergezichten. © 2014 Warner Bros. Entertainment. All rights reserved.
Dankzij de IMAX-camera's heeft Interstellar prachtige vergezichten.

In de eerste maanden van 2013 sprak Nolan verschillende keren met Thorne, schreef Wired begin oktober. Onderwerp: "de gesjeesde kant van het universum: gebogen ruimtetijd, gaten in de structuur van de realiteit, hoe zwaartekracht licht verbuigt". De wetenschap achter de film moest zoveel mogelijk kloppen, vonden de broertjes Nolan en Thorne. Om zo'n grootschalig verhaal over ruimtereizen aan een groot publiek te kunnen verkopen, moest er wel wat melodrama in. Daar is Nolan wat scheutig mee geweest en dat is meteen het belangrijkste bezwaar van veel critici. Maar de verhaallijnen over vaders en dochters en de transdimensionale kracht van liefde laten we even voor wat ze zijn. De kracht van Interstellar zit 'm in de enorme afstanden die niet alleen de personages maar die ook de film zelf aflegt. To infinity and beyond!

Geloofwaardig Gargantua

Om een nieuwe wereld te bereiken, reist een groep astronauten onder leiding van Matthew McConaughey door een wormgat dat in 1948 bij Saturnus is ontdekt. Alleen, hoe laat je zoiets zien? Danzkij Star Wars kunnen we ons inmiddels iets voorstellen van de visuals bij het reizen op lichtsnelheid maar de binnenkant van een wormgat moest nog op een geloofwaardige manier gevisualiseerd worden. Dat was één. Het volgende probleem was de tijd – stiekem waar de hele film echt over gaat – die voor de personages op aarde en de personages in de ruimte die zich op verschillende afstanden van Gargantua bevinden, steeds anders verloopt. Hoe dichter bij het zwarte gat, hoe trager de tijd verloopt. En dan was er Gargantua zelf. Hoe laat je zo'n kosmisch fenomeen zien? De rendering software voor special effects kan van alles tevoorschijn toveren als je er maar variabelen in stopt, maar het resultaat moest wel kloppen.

Maar eerst het wormgat. Thorne ging aan het werk en stuurde gedetailleerde, uitgewerkte vergelijkingen naar het special effects-team. Wat eruit kwam was een soort glazen zwarte bol die de kosmos eromheen weerspiegelde. Strikt genomen was van special effects geen sprake. Dit was realiteit.

Het zwarte gat van Interstellar naar berekeningen van Kip Thorne. Zelfs hij was verbaasd. © 2014 Warner Bros. Entertainment. All rights reserved.
Het zwarte gat van Interstellar naar berekeningen van Kip Thorne. Zelfs hij was verbaasd.

Met het zwarte gat lag het ingewikkelder. Een zwart gat, dat meestal ontstaat na de implosie van grote sterren aan het eind van hun bestaan, is een massa met een onvoorstelbare dichtheid die alle materie en zelfs alle licht uit de omgeving in zich laat verdwijnen. Om een idee te geven: in het midden van ons eigen sterrenstelsel woont er een met een massa gelijk aan vier miljoen zonnen. Dat is some serious gravity. Dus een zwart gat te midden van al het andere zwart van de kosmos dat alle licht in zich opslokt. Prima. Hoe laat je dat zien? Nolan wilde heel graag een sferische in plaats van een cirkelvorm – het oog wil ook wat – maar was dat geloofwaardig? De traditionele opvatting, voor zover je over tradities kunt praten in deze contreien, is dat je hooguit een cirkel van licht rond een zwart gat ziet, de reflectie van het licht van verafgelegen planeten.

Nieuwe inzichten door special effects

Maar toen ontdekte het special effectsteam accretieschijven. Schijven rond een hemellichaam waarin zich gas en materie ophopen die naar het midden toe door extreem hoge temperaturen röntgenstraling uitzenden. Als zich in de buurt van Gargantua een planeet zou bevinden waaraan door de enorme zwaartekracht gas en stof onttrokken wordt, zou vanzelf een accretieschijf zichtbaar worden. En niet alleen horizontaal, laten we zeggen zoals bij Saturnus. In de renderingsoftware die met Thorns berekeningen werkte boog de schijf er ook verticaal omheen. Voilà. Er werden een paar planeten het script in geschreven, en Nolan had z'n sferische zwarte gat met twee kosmische lichtschijven. Die eigenschap van het zwarte gat had Thorne niet verwacht, schreef Wired. Hij denkt minstens twee wetenschappelijke artikelen te halen uit de visuele effecten van de film. Life imitates art.

Als je dit jaar één film op IMAX gaat zien, laat het dan deze zijn. De immense vergezichten en de ongelofelijke afstanden die worden afgelegd laten je tijd en ruimte anders beleven. Ook al wordt je suspension of disbelief soms wel erg ver opgerekt, je zult dingen zien en ervaren die niks minder dan geestverruimend zijn. En ze zijn nog waar ook. Hopen we. Zou best vet zijn.

Auteur

Ronald Rovers (@RonaldRovers) is filmcriticus en neuropsycholoog. Naast Bright schrijft hij onder meer voor Filmkrant, VPRO Gids, Cinema.nl, Vogue en Salon.com.