Inhoudsopgave
    

Een doodgewone held
Floris Poort
door Floris Poort
leestijd: 6 min

We kennen ondertussen allemaal het verhaal en vooral de gevolgen van de onthullingen van Edward Snowden. Een data-analist, een klokkenluider, een vluchteling voor zijn eigen land en een held. Maar vooral een gewoon mens.

Sommige nieuwsverhalen overstijgen al het andere nieuws. Die verhalen zij zo enorm, zo ongelooflijk dat ze  dagen, weken, maanden bovenaan de agenda staan. De onthullingen van Edward Snowden luidden zo'n periode in, toen hij de precieze schaal van de Amerikaanse afluisterpraktijken glashelder maakte. Journalist Glenn Greenwald schreef dat in juni 2013 voor The Guardian en de rest is geschiedenis.

Snowden verspreidde de gigantische hoeveelheid bewijs over de geheime afluisterpraktijken van de VS via Greenwald onder journalisten wereldwijd. De klokkenluider wilde zo zijn eigen mening en beweegredenen filteren en journalisten laten kiezen en uitzoeken wat belangrijk was om met de wereld te delen. Zo werd de naam Greenwald onlosmakelijk met die van Snowden verbonden. Snowden hield zich verborgen voor een Amerikaanse overheid, die het nog steeds op 'm voorzien heeft, terwijl vooral Greenwald de wereld over ging en zijn onthullingen vertelde.

Maar Greenwald was niet de eerste die de noodkreten van Snowden serieus nam. Hij vond de paranoïde berichten van een anonieme man die aandrong op versleuteld mailverkeer maar lastig, en dus klopte Snowden bij een ander aan. Documentairemaakster Laura Poitras reageerde wel op zijn berichten en haalde Greenwald alsnog over om met Snowden in gesprek te gaan. Poitras maakte eerder al documentaires over de paniekreactie van de VS na 9/11. Zo kwam ze op een zwarte lijst te staan, en wist ze als geen ander wat het betekent om extra voorzichtig te zijn. Daarom koos Snowden haar uit en op dat punt, ergens begin 2013, begint het verhaal van Poitras' nieuwste docu Citizenfour.

Uit de schaduw stappen

Je ziet versleutelde PGP-berichten ondertekend met codenamen over het scherm vliegen. De mailwisseling brengt de briefschrijvers uiteindelijk bij elkaar in een hotelkamer in Hong Kong. Daar ziet de kijker samen met Poitras en Greenwald als eerste de deep throat van de 21ste eeuw. Maar Snowden wil niet verborgen blijven. Een doodgewone jongen van toen 29 jaar zit op een hotelbed en weet van gekkigheid niet waar hij moet beginnen. Als ingehuurd data-analist had hij toegang tot een schrikbarend groot deel van de geheime bestanden en activiteiten van veiligheidsdienst NSA.

Snowden zoals Poitras, Greenwald en uiteindelijk de wereld hem voor het eerst leerde kennen. Beeld: Laura Poitras
Snowden zoals Poitras, Greenwald en uiteindelijk de wereld hem voor het eerst leerde kennen.

Hij is geschrokken van die informatie en denkt dat de wereld er van moet weten. De ontmoeting in die hotelkamer is krachtig in al zijn eenvoud. Ondertussen kent de hele wereld het verhaal van Snowden en de stukken die hij openbaar heeft gemaakt. Maar Greenwald en Poitras zijn de eersten die met steeds groter wordende ogen geconfronteerd worden met de gigantische afluisterprogramma's. Althans, de grote ogen van Poitras laten zich raden want Citizenfour filmde ze als fly-on-the-wall.

Zo zien we een paranoïde jongen die de stekker uit de hoteltelefoon trekt omdat hij weet dat die afgeluisterd kan worden, en die al zijn wachtwoorden intikt met zijn 'magische deken' over z'n hoofd en laptop. In het begin krijgt hij nog enigszins vreemde blikken van Greenwald en Guardian-journalist Ewen MacAskill, maar al snel hebben zij de ernst van de zaak door. Dit is geen paranoia, dit is ernstige noodzaak.

Een doodgewone held

Het verhaal dat Poitras vertelt is dat van een doodgewone jongen die onrecht zag. Snowden benadrukt keer op keer dat hij geen held is, en zo ook niet afgeschilderd wil worden. En ook al zien we naarmate de docu vordert de gevolgen van zijn onthullingen; demonstraties op straat met Snowdens hoofd groot op spandoeken, toch blijft vooral het beeld van normale jongen hangen. Vrijwel niks dat in Citizenfour wordt verteld is nieuw voor wie de onthullingen ook maar een beetje heeft bijgehouden. Maar de directe manier waarop alles in beeld wordt gebracht raakt diep.

Snowden vertelt met zichtbare emotie dat hij huis en haard heeft achtergelaten. Zijn vriendin was op vakantie toen hij wegging en wist van niks. Dat kon ook niet: ze zou een doelwit worden. Hetzelfde geldt voor zijn vrienden en familie. Ik wist dit, en toch werd ik verrast hoe zeer het me tijdens het zien van de film trof. Die doodgewone jongen, maar iets ouder dan ikzelf, die wat zag en daar wat over zei. De gevolgen zijn immens en hij was overal op voorbereid. Zijn vriendin en familie kan hij pas ongeveer een jaar na zijn eerste onthullingen weer omhelzen.

De trailer van Citizenfour geeft een glimps van het beklemmende en persoonlijke verhaal van de film.

Het is een gouden greep van Poitras om de schrikbarende onthullingen te laten duiden door journalisten en andere klokkenluiders, maar het beeld van de menselijke Snowden nergens uit de weg te gaan. We zien hoe hij zijn haar temt en zijn uiterlijk licht aanpast voordat hij in het publiek moet verschijnen. We zien hem piekerend uit zijn hotelraam kijken, aan de andere kant van de wereld maar nog steeds gevangen door de ijzeren greep van de Amerikaanse veiligheidsdiensten.

Er moet iets veranderen

Citizenfour vertelt het verhaal dat we allemaal al kennen. Maar dan van begin tot eind, in hotelkamers, versleutelde chatgesprekken en op de verwonderde krantenredacties die stuk voor stuk schrikken van de verhalen die Snowden ze geeft. Binnen een tijdsbestek van krap twee uur en met Snowden op zijn kwetsbaarst in beeld schetst dat toch een ander verhaal.

De toon van nieuwsberichten en journaalitems zorgt altijd voor een zekere afstand, een objectiviteit; het ver-van-je-bed-effect. In de docu van Poitras zien we het hele verhaal en dat maakt alles zowel menselijker als gewichtiger. Een vastberaden jongen die met geheugenkaartjes vol bewijs laat zien dat de Amerikaanse veiligheidsdiensten en hun vrienden uit andere westerse landen precies doen waar ze zelf zin in hebben. Hij is naar eigen zeggen verrader noch held, maar vooral Amerikaan. Als kijker kan je toch haast niet anders dan vol bewondering voor Snowden en woede en angst voor de Amerikaanse regering achterblijven.

Citizenfour is All the President's Men van deze generatie, zonder dat er een acteur aan te pas komt. De boodschap is helder: overheden houden hun burgers onder het mom van veiligheid in een onzichtbare wurggreep en het is aan die burger om er wat aan te doen. Je kan Snowden een held noemen, een verrader, maar het valt niet te ontkennen dat hij iets in gang heeft gezet dat niet te stoppen is. Overheden blijven spioneren, onze informatie verzamelen op een gigantische schaal. Citizenfour laat dat zien op een manier die blijft hangen. Geen kijker kan meer onder het idee uit dat er iets moet veranderen.

Citizenfour gaat dit weekend tijdens IDFA voor het Nederlandse publiek in première. De drie vertoningen zijn helaas al uitverkocht. De dvd komt in januari uit.

Auteur

Floris Poort (@florispoort) begon twee jaar geleden als stagiair bij Bright. Hij bleef hangen en is inmiddels redacteur. Blogt vrijwel dagelijks op Bright.nl en bij Nu.nl. Houdt van alles met een batterij erin of stekker eraan.