Inhoudsopgave
    

Techbedrijven als letterzetters
Floris Poort
door Floris Poort
leestijd: 6 min

In een wereld waar papier langzaam lijkt te verdwijnen blijft de rol van typografie belangrijk. Het zijn vooral technologiebedrijven die het oude ambacht een nieuwe impuls geven met fonts speciaal ontworpen voor het scherm.

In de begindagen van de pc zijn er veel lettertypes speciaal ontworpen voor de low-res beeldbuizen van die machines. De Chicago bijvoorbeeld, het lettertype dat op de eerste Macintosh-computer voor menu’s werd gebruikt. Geboren uit nood, want schermen waren met 72 dpi een stuk minder scherp dan drukwerk dat een gemiddelde dichtheid van 300 ppi heeft. Bovendien waren computers vroeger gewoon niet krachtig genoeg voor ingewikkeldere typografie.

Het eerste Macintosh OS met systeemletter Chicago.
Het eerste Macintosh OS met systeemletter Chicago.

Dat veranderde uiteraard en in de jaren negentig begonnen computermakers lettertypes te gebruiken die al lang voor het ontstaan van de pc zijn uitgevonden. Maar nog steeds zagen lettertypes als Times New Roman er eenmaal uitgeprint beter uit dan op het scherm. Pas sinds een paar jaar hebben we schermen in onze telefoons, tablets en computers die zo scherp zijn dat we afzonderlijke pixels niet meer kunnen zien. Dat maakt typografie op zulke schermen net zo scherp als in kranten of tijdschriften.

Zo kunnen makers van computers en software in principe naar hartelust elk lettertype dat voor papierdruk is gemaakt gebruiken, zonder dat het er slecht uitziet. Zou je denken althans, want juist nu zijn technologiebedrijven steeds kieskeuriger in welke lettertypes zij gebruiken. In toenemende mate maken bedrijven als Apple, Google, Microsoft en Amazon hun eigen lettertypes, precies toegespitst op waarvoor ze bedoeld zijn.

Letters speciaal voor schermen

Zo gaf Microsoft in 1996 de Verdana vrij, een schreefloos font dat uitblonk in leesbaarheid op het scherm, zelfs tot in kleine corpsgrootte. Het lettertype werd meegeleverd in Windows, Office, Internet Explorer en later ook MacOS. Of neem Apple, dat op iOS sinds een paar jaar de slanke uitvoering van de Helvetica Neue gebruikt. Ook Apple's desktop systeem is sinds nieuwste versie Yosemite overgezet op die Zwitserse letter, één van de meestgebruikte lettertypes ter wereld. Helvetica is het enige lettertype waar een complete documentaire aan gewijd is, en wordt geroemd om zijn haast neutrale uiterlijk. Daarom is de letter breed toepasbaar, een manusje van alles.

En juist daar lijken de techbedrijven vanaf te willen. Computerschermen zijn dan wel scherper dan ooit, de details van een lettertype luisteren nauw en kunnen de leesbaarheid sterk beïnvloeden. Voor zijn Apple Watch met 1,5 inch scherm ontwikkelde Apple daarom San Francisco, zijn eerste nieuwe eigen lettertype in bijna twintig jaar.

Ondertussen is duidelijk dat San Francisco bestaat uit twee varianten: SF Compact voor de Apple Watch, en SF voor iOS en OS X. Op beide systemen wordt Helvetica Neue in de herfst vervangen door San Francisco, met de komst van iOS 9 en OS X El Capitan. San Francisco is als systeemlettertype dan overal te zien, als standaardletter van elk menu en elke app, in zoekbalken, notificaties en op labels.

Om te zorgen dat die letters altijd goed leesbaar zijn, hebben SF en SF Compact twee optische maten, text en display. Display slaat daarbij niet op een beeldscherm, maar is de typografische term voor letters die op een groter formaat worden gebruikt. Zo staan San Francisco-letters op groot formaat dichter op elkaar, en zijn de openingen in de lettervormen kleiner. In de text-variant, bedoeld voor een wat kleinere weergave, staan de letters wat verder uit elkaar zijn de openingen in lettervormen wat groter.

Op het eerste gezicht zien de twee versies er identiek uit, maar dankzij de kleine verschillen gaat de leesbaarheid wel omhoog. Hetzelfde geldt voor SF Compact voor de Apple Watch: ogenschijnlijk hetzelfde lettertype, maar speciaal voor het kleinere scherm van het horloge zijn letters met ronde zijkanten wat meer afgevlakt. Letters als de e, de o maar ook de s hebben in compacte uitvoering daarom rechtere zijkanten, waardoor de letters op klein formaat niet tegen elkaar worden gedrukt. Ook dat zorgt weer voor betere leesbaarheid.

Sneller en soepeler lezen

Waar de schreefloze letters van de San Francisco zich goed lenen voor losse woorden van systeemmenu’s kan je lange teksten nog altijd het beste lezen in letter met schreef. Een schreefletter kenmerkt zich door de pootjes die aan vooral de rechte letters als de f, de h, de p en de t zitten. Die pootjes leiden je oog makkelijker van woord naar woord en van zin naar zin.

Amazon heeft voor zijn Kindle e-readers daarom speciaal de schreefletter Bookerly laten ontwerpen. Het lettertype laat je volgens Amazon boeken "sneller en minder vermoeiend voor de ogen" lezen. Ook Bookerly is ontworpen voor digitale weergave, maar dan vooral op de e-ink schermen van Kindles.

Bookerly, de nieuwe letter van Amazon.
Bookerly, de nieuwe letter van Amazon.

Daarnaast heeft Amazon de manier waarop woorden aan het eind worden afgebroken verbeterd. Automatisch worden woorden op de juiste plaats afgebroken zodat je niet het horten en stoten leest. Bovendien blijft de spatieruimte tussen woorden zo uniformer.

Ook dat komt de leesbaarheid weer ten goede, net als een betere kerning; de vakterm voor de aanpassing van de ruimte tussen twee letters. Stel dat een l en een y naast elkaar staan. Daar zit dan meer ruimte tussen dan tussen een o en een e. Wanneer de y echter iets richting de l wordt getrokken, wordt die lege ruimte opgevuld, en is een woord makkelijker als één geheel te herkennen.

Zulke kleine aanpassingen zijn belangrijk, want een standaard pagina-layout is er bij e-books niet. Gebruikers passen de lettergrootte naar eigen smaak aan, toch moeten zinnen altijd goed blijven lopen en overzichtelijk blijven.

Visuele identiteit

Google kwam eerder dit jaar ook met een eigen letter speciaal voor boeken, Literata. Dat font moet het lezen van e-books net als Bookerly van Amazon makkelijker en prettiger maken, maar ook genoeg afwijken van die letter om Google Books te onderscheiden van zijn concurrentie.

Een vergelijking tussen San Francisco, Roboto en Helvetica.
Een vergelijking tussen San Francisco, Roboto en Helvetica.

Het bekendste en meest gebruikte Google-lettertype is echter Roboto, het systeem-font van Android. In eerste instantie werd het lettertype ontvangen als een kopie van Helvetica, maar inmiddels heeft Google het uiterlijk van de letters voor het verschijnen van Android Lollipop bijgeschaafd. Ook Roboto heeft een hoop verschillende versies voor alle toepassingen van Android. Dat draait op steeds meer apparaten, van smartwatch tot tv, en moet overal zowel fris als goed leesbaar ogen. Ook voor de broodtekstletter van Bright Ideas is gekozen voor de prettig leesbare Roboto. (Voor koppen en tussenkoppen gebruiken wij de Roboto black en voor intro's de karakteristieke Arvo.)

Wat opvalt aan zowel Google’s Roboto als Apple’s San Francisco is dat de letters modern ogen, maar de aandacht niet op zichzelf vestigen. Precies de bedoeling: de letters zijn op de eerste plaats een gereedschap en moeten informatie zo goed, duidelijk en prettig mogelijk overbrengen. Apple en Google zijn er beiden in geslaagd om dat te doen met een lettertype dat toch direct duidelijk maakt dat je met iOS of juist Android te maken hebt.

Op die manier combineren de technologiebedrijven een betere gebruikerservaring met hun eigen visuele identiteit. Ter illustratie: ook al is San Francisco door Apple ontworpen voor betere prestaties op schermen, het staat ook al op de toetsen van de nieuwe MacBook. Best logisch eigenlijk: zo zijn de letters op de hardware van het systeem en de software van het systeem gelijk.

De nieuwe MacBook, met San Francisco op de toetsen.
De nieuwe MacBook, met San Francisco op de toetsen.

PS

Bright Ideas houdt een korte zomerstop. Op 14 augustus zijn we weer terug met editie 34. Have fun!

Auteur

Floris Poort (@florispoort) begon twee jaar geleden als stagiair bij Bright. Hij bleef hangen en is inmiddels redacteur. Blogt vrijwel dagelijks op Bright.nl en bij Nu.nl. Houdt van alles met een batterij erin of stekker eraan.