Inhoudsopgave
    

‘Met verlichting kan nog zoveel meer’
Laurens Lammers
door Laurens Lammers
leestijd: 9

We downloaden straks lichtrecepten voor slapeloze kinderen en spelen lichtscènes in huis af als playlists. Dat denkt de bekende lichtontwerper Rogier van der Heide, jarenlang designhoofd bij Philips. Nu werkt hij vanuit Liechtenstein aan innovaties met licht.

Wie de site van lichtontwerper Rogier van der Heide (45) bezoekt, ziet hoe felle kleuren de suggestie van brandend licht opwekken. Felgele letters, balken en lijnen zijn opvallend aanwezig. Door de donkere achtergrond lijken de kleuren te gaan branden. Volgens Van der Heide is het niet bewust gedaan. "Het ontwerp is al honderd jaar oud. En er zijn nog steeds mensen die zeggen dat het er goed uitziet", zegt hij. De opvallende website toont echter goed wat de filosofie is achter veel van zijn lichtconcepten: er is geen licht zonder duisternis. Het is een simpele gedachte, maar in Van der Heides werk een groot thema. "Dat thema gaat ook niet alleen over verlichting, maar ook over het leven zelf. In mijn speeches zeg ik dat er nooit bij, maar zo bedoel ik het wel een beetje. Je kunt geen licht maken als er geen schaduw is. In een omgeving die helemaal licht is, kan ik een spotje aansteken maar gebeurt er niks."

Lichtontwerper, lichtarchitect, lichtondernemer, voor de baan van Van der Heide zijn veel benamingen te bedenken. Toch ziet hij zichzelf het liefst als ontwerper. In die hoedanigheid was hij tot op heden ook zeer succesvol en sleepte hij vele belangrijke ontwerpprijzen in de wacht. Van der Heides loopbaan is tot dusverre ook indrukwekkend. Van 2004 tot 2010 werkte hij voor het Britse design- en ingenieursbureau Arup, waarvoor hij lichtconcepten in de hele wereld ontwierp en faam verwierf met het ontwerp voor de verlichting van het Olympisch Stadion in Beijing. Bij Philips werkte hij 4,5 jaar lang als hoofdontwerper bij Philips Lighting en ontwierp hij samen met lichtontwerpers en architecten de ledverlichting voor het het Stedelijk Museum en het Rijksmuseum. Voor dat laatste project bouwde hij een ingenieus lichtconcept bestaande uit een netwerk van ruim vierduizend ledlampjes waarvan elk lampje draadloos is te bedienen. 

Van Philips stapte hij vorig jaar over naar de veel kleinere Oostenrijkse lichtfabrikant Zumtobel, waar hij als Chief Design Officer het bedrijf gaat helpen bij het ontwerpen van luxe lichtproducten en andere lichtconcepten. Van der Heide kreeg bovendien de leiding over een nieuwe vestiging van Zumtobel aan het Amsterdamse IJ, de reden dat hij nu regelmatig op en neer pendelt tussen Amsterdam en Oostenrijk en omgekeerd. Voor het gemak koos hij Liechtenstein als vaste woonplaats. 

Galleria West in Seoul, ontworpen door Rogier van der Heide.
Galleria West in Seoul, ontworpen door Rogier van der Heide.

In Amsterdam zal volgens Van der Heide volop gelegenheid zijn om nieuwe lichtconcepten te bedenken. Een grote stap hiervoor is de organisatie van speciale bijeenkomsten op een toplocatie op de bovenste etage van het UP-gebouw. Lichtontwerpers, architecten, technologie-experts en researchers ontmoeten hier elkaar minstens één keer per maand om in forums te praten over licht en design. "Daar worden nu al mooie nieuwe concepten ontwikkeld, zoals straatverlichting met ingebouwde sensoren", zegt Van der Heide. 

"Die sensoren bedienen niet alleen het licht maar meten ook de luchtkwaliteit of verkeersdichtheid. Daardoor consumeren we niet alleen data om onze lichten te sturen, we kunnen ook data gaan aanbieden. We hebben in de stad de dichtst mogelijke grid van technologie die je maar kunt bedenken. Als we een stad verlichten zetten we - plat gezegd - na elke 25 meter een paal neer. Zo'n grid kan meer dingen dan alleen licht geven. Wat dat is, zijn we nu aan het uitvinden. Alleen maar data verzamelen kan tegenwoordig door iedereen. Met terabytes tegelijk. Maar hoe maak je van informatie wijsheid? Daar moeten we via de lichtforums zien achter te komen."

Volgens Van der Heide is de oude vertrouwde lichtindustrie de afgelopen jaren sterk veranderd, vooral door de digitalisering. Een vergelijking met de fotoindustrie is daarbij snel gemaakt. De digitale opnamechip heeft niet alleen het fotograferen zelf veranderd, maar ook fotografie bereikbaar gemaakt voor iedereen. "Dat gaat met licht ook gebeuren. Licht is nu digitaal en de led is de chip die licht geeft. Dat betekent dat hij goed is te integreren in een computer- of regelsysteem met andere actoren, zoals sensoren of mobiele telefoons. Elke lamp zal straks ook aangesloten zijn op internet. We moeten alleen wel goed bedenken hoe we dat alles meer betekenis gaan geven. De lichtindustrie verandert intussen snel. Het aandeel digitaal bij Zumtobel is nu al vijftig procent. Elk kwartaal wordt dat aandeel groter. Dat is mooi omdat het milieuvriendelijker is en ontwerpers meer mogelijkheden biedt", aldus Van der Heide.

De lichtontwerper is verder ervan overtuigd dat ook de consument de veranderingen in verlichting door de snelle opkomst van spotgoedkope ledlampjes zal gaan waarderen en er actief aan gaat bijdragen. Over een tijdje zullen zogenaamde persoonlijke lichtplannen beschikbaar zijn voor iedereen en net zo hip zijn als producten van Apple. Van der Heide: “Ook daar zijn parallellen te trekken met andere digitale ontwikkelingen. Iedereen is tegenwoordig ook uitgever. Je hebt zo een blog op internet. Iedereen kan bijna professioneel fotograferen. Iedereen kan zelf online een orkest dirigeren. Waarom zou je dan niet zelf je verlichting kunnen ontwerpen?”

Rogier van der Heide's ontwerp voor het Olympische Stadion in Beijing.
Rogier van der Heide's ontwerp voor het Olympische Stadion in Beijing.

Consumenten gaan dus zelf in de nabije toekomst hun verlichting thuis in elkaar knutselen? 

"Waarom niet? Denk dan vooral aan lichteffecten door het gebruik van ledlampen die van kleur kunnen veranderen met behulp van een app op je smartphone. Dat is nu al echt heel populair geworden. Miljoenen van die apps zijn ook al geïnstalleerd. Dat betekent dat mensen onderzoeken hoe ze expressie kunnen geven aan licht. En net zoals je een playlist maakt op je iPod, kun je straks ook een playlist maken van lichtscenes. Die kun je dan dus afspelen en delen met vrienden op internet."

Inclusief online winkels waar je je eigen persoonlijke lichtplannen kunt kopen?

"Er zullen gespecialiseerde winkels ontstaan voor licht, klank en geur. Mensen zullen niet massaal lichtscenes online gaan aanschaffen. Maar als een biochemicus lichtrecepten heeft ontwikkeld om drukke kinderen makkelijk in slaap te laten vallen, dan gaan mensen die wel downloaden. Zo ontstaat er een hele nieuwe economie. Ik geloof ook echt dat lichtrecepten gesteund gaan worden door experts. Chef-kok Jamie Oliver kan naast een lekker kookrecept ook een goede lichtscene bij het recept voorstellen. Als je een lichtscene wilt bij het afspelen van Amy Winehouse, zou je deze met andere Winehouse-fans kunnen delen en zo dezelfde lichteffecten krijgen bij dezelfde muziek. Je kunt er ook op reageren, zodat er een nieuw sociaal netwerk ontstaat, vergelijkbaar met Instagram en Facebook." 

Je werkte aan veel verschillende lichtprojecten. Naar welk project kijk je graag terug?

"Ik kijk niet graag terug. Maar het hoofdkantoor van de BBC in Londen is wel heel goed gelukt. Daarvoor ontwierp ik een glazen gevel die door de belichting 's avonds doorzichtig wordt, anders dan overdag. Daarvan dacht iedereen dat het niet zou lukken. We hebben het echter wel voor elkaar gekregen. In Zuid-Korea heb ik verder geholpen bij het ontwerpen van een licht- en mediafacade met pixels erop, zoals je ook ziet in de Ziggodome. Dat is de moeder van alle mediafacades geworden die daarna een grote vlucht nam in de industrie. Veel andere lichtontwerpers gingen hetzelfde doen." 

Het nieuwste van het nieuwste in lichttechnologie is OLED. Wat is het verschil met gewone ledverlichting?

"Oled-verlichting bestaat uit een vlak met daarop heel veel kleine speldenprikjes die licht geven. Daardoor is het altijd scherp. Oled is ook heel zacht en schaduwvrij. Met gewone ledjes kun je licht heel goed projecteren of richten. Licht van ledlampen kan echter ook best scherp zijn. Je ziet bij wijze van spreken ook alle pukkeltjes op iemands gezicht. Oled is heel flatterend licht, dus prettiger in de handen van een ontwerper. Al het stucwerk is ineens glad met oled-licht. Per lumen of per hoeveelheid licht is oled alleen nog altijd bijna honderd keer duurder. Dat gaat veranderen, maar niet snel. Er zijn al wel fabrikanten die hele platte lichtbronnen maken van ledjes. Het lijkt op oled maar is het niet. Maar het is wel veel goedkoper."

Ben je ook nieuwsgierig naar lichtconcepten buiten de architectuur, zoals transparante oled-schermen die gebruikt worden in de auto-industrie?  

"Ik volg het wel. Volvo en Audi experimenteren volop met licht en kleur. In de toekomst zou een auto bekleed kunnen zijn met oled-verlichting. Je kunt dan de kleur van je auto met een klik op de knop veranderen. Maar dat ligt buiten mijn werkzaamheden. Ik maak kroonluchters. Dat vind ik leuk. Daarvan leer ik wat mogelijk is. Als het alleen een gimmick is, heb je er verder niet veel aan."   

Het Rijksmuseum, waarvoor Van der Heide samen met Philips het lichtplan ontwierp.
Het Rijksmuseum, waarvoor Van der Heide samen met Philips het lichtplan ontwierp.

In een TED-speech benoemde je allerlei positieve aspecten van licht. Licht kan ziekenhuizen helpen om mensen eerder te genezen. Licht kan er ook voor zorgen dat de CO2-uitstoot omlaag wordt gebracht. Wat zie je in de mogelijkheden van licht als grootste uitdaging?

"Ik zou heel graag ziekenhuizen willen helpen om het genezingsproces te verbeteren. Dan moet je kijken naar wat je kunt veranderen aan het voedsel, de lucht, de akoestiek en het licht. Zo wordt nu nog niet gekeken naar ziekenhuiskamers. De grootste uitdaging is om de industrie mee te krijgen. Wat ik wil, is dat ledfabrikanten meer kunnen dan alleen verlichten. Ik heb 4,5 jaar bij Philips gewerkt. Daar is het ook gelukt om dingen te veranderen. Bijvoorbeeld met de introductie van Hue, de lampen die je met je iPhone bedient. We zijn groente gaan kweken met een heel speciaal licht waardoor de groente beter smaakt en verser is wanneer deze bij de consument arriveert. Daarna ben ik bij Zumtobel gaan werken om dezelfde dingen sneller te kunnen doen. Zumtobel is kleiner dan Philips, maar groot genoeg om mijn dingen te kunnen bereiken."

Auteur

Laurens Lammers is freelance journalist en schrijft veel over internettechnologie, internetcultuur en beginnende internetbedrijven.