Inhoudsopgave
    

Impact internetpetities vaak ‘petite’
Reinder Rustema
door Reinder Rustema
leestijd: 6 min

Van internet werd ooit veel verwacht als middel om de democratie te veranderen. Dat valt tot nu toe erg tegen. Neem het fenomeen petities. Ondanks duizenden digitale handtekeningen gebeurt er vaak maar weinig mee in de praktijk. Waar ligt dat aan? En hoe kunnen we straks via internet als burgers wel meer macht krijgen?

Bright startte vorige week een internetpetitie over 3D-films in de bioscoop. Dat deden we op Petities.nl, dat al tien jaar wordt beheerd door e-democratie-expert Reinder Rustema. Hij deelt zijn visie op online actievoeren door burgers.

Sinds juli is het mogelijk een referendum te starten in Nederland. Geenstijl heeft het gelijk gedaan. De Kiesraad heeft donderdag bekendgemaakt dat in een maand meer dan de benodigde tienduizend steunverklaringen zijn verzameld voor het Geenpeil-referendumverzoek over de Associatieovereenkomst met Oekraïne. Nu moeten er 300 duizend worden verzameld in zes weken. Als dat referendum er komt, dan zal de uitkomst ervan een advies zijn bij een besluit dat van de Tweede naar de Eerste Kamer op weg is. Het is zeg maar door burgers 'onderschept' en van een advies voorzien. Als dat geen machtsuitoefening via internet meer is?

Democratie niet door internet veranderd

Ondanks dat internet grote gevolgen heeft gehad voor allerlei sectoren is de democratie er niet fundamenteel door veranderd. Ja, de fragmentering van het politieke landschap is versterkt door internet, maar voor de machtsuitoefening in het land maakt dat niet veel uit. Het gaat erom wie wat doet en zegt op die vierkante kilometer in politiek Den Haag. Ook al klikken honderduizenden burgers op hetzelfde like- of onderteken-knopje, je kan er geen deuk mee in een pakje boter slaan. Je moet in Den Haag en soms in Brussel zijn.

Op z'n best veroorzaak je commotie met je petitie en nemen journalisten het stokje over en ondervragen ze politici over het onderwerp. Maar zelfs dan zijn er tafelgasten nodig voor in de tv-studio die het woord voeren. Het geval Geenpeil illustreert dat een spontaan internetinitiatief niets is zonder een organisatie. In dit geval is het de redactie van Geenstijl dat veel heeft uitgezocht, teksten heeft geschreven en de eigen achterban heeft opgeroepen te handelen. Dit werk is vergelijkbaar met dat van een belangenorganisatie. Maar is dit dan een echte, spontane actie van internet? Ook het burgerinitiatief van Arjen Lubach om hem tot Farao der Nederlanden uit te roepen komt van een televisieredactie. Of het burgerinitiatief Een pil teveel maakt geen crimineel van BNN. Uiteindelijk moeten ze naar Den Haag om daar de ondertekeningen te overhandigen en het woord te voeren. 

Zij zullen het wel doen, maar met de meeste petities van burgers gebeurt dat niet. De burger gooit het liefst iets over de schutting bij de politiek, maar wil geen handen schudden met politici. Dit past bij het beeld van de politicus als minst betrouwbare beroepsgroep. De tweedehandsauto-verkoper doet het zelfs beter in onderzoeken. Lid worden van een politieke partij is helemaal een brug te ver, slechts 2,4 procent durft het aan.

Hoe via internet invloed?

Welke disruptieve innovatie is er mogelijk hier? Wat wordt de Uber of Airbnb van de democratie? Het tekenen van een petitie is in elk geval de geaccepteerde ingang van democratie via internet. De wereldverbeteraars van Avaaz.org bezwijken zelfs al onder de toevloed van petitie-ondertekenaars. Ze gaan nu met de pet rond om een nieuwe site te kunnen bouwen. De grootste petitiesite, Change.org, is altijd op overnamepad; recent is Petitionspot.com overgenomen en het wil graag alle grote petitiesites in de wereld toevoegen aan hun database. Ze kunnen nu ook inprikken op de petitiesite van Obama om ondertekeningen toe te voegen. 

Obama heeft recent ook weer met het nodige tromgeroffel petities beantwoord. Ook zijn er in Nederland gemeenteraden die petities die niet fysiek worden overhandigd toch bespreken.

Reinder Rustema startte Petities.nl in mei 2005.
Reinder Rustema startte Petities.nl in mei 2005.

Lobby'en moet IRL

​De internetpetitie past perfect bij de burger die niets te maken wil hebben met politici. Maar ondertussen zijn dat wel degenen die wetten en beleid mogen maken. Menig utopist op internet vergeet dat de overheid het monopolie op geweld heeft. Ze mogen je geld afpakken en (als je je verzet) opsluiten. Die macht heeft een grote aantrekkingskracht op politici, journalisten en lobbyisten. Dat maakt ook dat je voor politici praktisch niet bestaat als je niet ook in Den Haag of Brussel aanwezig bent. Je moet eigenlijk ook willen leven in deze biotoop waar, min of meer beschaafd, grote conflicten worden uitgevochten. Behalve dat burgers daar niet willen zijn, kunnen ze dat ook niet. Ze hebben al een leven.

Zo sta je als 'crowd' op internet buiten de macht en kan je nog steeds de deuk niet in het pakje boter slaan. Het is dus zaak om iemand in te huren die namens jou dit vieze moeras in stapt en met resultaten terug komt: de lobbyist. De klanten van de lobbyist nu zijn lagere overheden, grote bedrijven en belangenorganisaties. Sommige armlastige belangenorganisaties doen het lobbyen er zelf part-time bij en zijn dan doorgaans minder effectief.

Ontbundeling belangenorganisaties

Behalve met een stem op je volksvertegenwoordiger bij de verkiezingen 'koop' je via die belangenorganisaties invloed op het beleid. Alleen leveren ze wel een gebundeld product; met je lidmaatschap of donatie aan een ANWB, Amnesty, Greenpeace of vakbond steun je een heel verhaal met allerlei mogelijke consequenties, zonder leveringsgarantie. Je krijgt op z’n best een goed gevoel voor je geld, als de marketing deugt. Met online petities kunnen de belangenorganisaties ontbundeld worden. Een kleine, technische kwestie uit hun pakket kan ingekopt worden door een lobbyist die hier op ingezet wordt. Daar is over te onderhandelen door de lobbyist. Misschien zelfs op no-cure-no-pay basis, ingehuurd door een losse groep burgers via internet?  

Maar een actie over een emotionele, culturele of anderszins algemene of vage kwestie zoals 'Zwarte Piet of niet' of 'weg met dit kabinet’ is heel moeilijk. Ook hier geldt dat als je vraag niet specifiek is, je sneller een 'nee' krijgt. Iets super-technisch, klein en tactisch is eerder succesvol. De Geenpeil-actie gaat over het stoppen van het associatieverdrag met Oekraïne. Dat op zich maakt weer deel uit van een groter geheel, om een discussie over het democratisch gehalte van de Europese Unie aan te zwengelen. Een dergelijke tactische truc is nodig om vanaf internet macht te kunnen hebben op Den Haag.

Brights internetpetitie roept de Nederlandse cinema's op te stoppen met het opdringen van 3D. De petitie leverde veel reacties op. Inmiddels hebben een kleine drieduizend mensen hem ondertekend. Maar daar laten we het niet bij, waarover spoedig meer. 

Auteur

Reinder Rustema (@rrustema) is expert op het gebied van e-democratie en voormalig docent nieuwe media aan de Universiteit van Amsterdam. Hij richtte in mei 2005 de site Petities.nl op.