Inhoudsopgave
    

Silicon Reich
Hans Schnitzler
door Hans Schnitzler
leestijd: 5 min

Change the world, follow your dreams, do whatever you want, move fast and break things, don’t be evil! Deze en soortgelijke slogans liggen op de lippen van menig Silicon Valley-techie bestorven. De vraag is wat dergelijke oneliners precies betekenen. Wat voor een soort wereldbeeld gaat erachter schuil?

Dat zijn geen onbelangrijke vragen, want in die hele beestenbende van samengeklonterde, slimme apparaten – ook wel het Internet der Dingen genoemd – zit natuurlijk de ziel van de makers verstopt. Kortom, een kijkje in hearts & minds van de bewoners van Nerdistan is ook in ons belang, wij moeten immers in hun wereld wonen.

De ideeënwereld van Peter Thiel – medeoprichter van PayPal, belangrijk durfinvesteerder en ook wel beschouwd als het intellectuele geweten van Silicon Valley (afgebeeld bovenaan dit artikel) – biedt een interessante inkijk in de logos van de digitale ziel. Wat bijvoorbeeld "Don't be evil" voor Thiel betekent, heeft hij bij verschillende gelegenheden ondubbelzinnig duidelijk gemaakt. Zo beschouwt hij mensen die zich verzetten tegen de techniek als vertegenwoordigers van het Grote Kwaad en stelt hij dat iedereen die de "fundamentele slechtheid van regeringen" ontkent, te vergelijken valt met een "duivelontkenner".

Thiels onvoorwaardelijke geloof in technologie en zijn hardvochtige regeringshaat vallen te verklaren vanuit zijn libertarische overtuigingen. Een ideologie die er kortweg op neerkomt dat men alle heil verwacht van de ratio en het individu, en alles verfoeit wat naar regelgeving en staatsbemoeienis neigt. Thiel heeft zijn omarming van het libertarische gedachtengoed ooit gemotiveerd door te stellen dat hij politiek veel te intens vindt – een veelbetekenende ontboezeming, zoals uit het navolgende zal blijken.

Dictatuur der doelmatigheid

Nu heeft Thiel natuurlijk wel een punt: politiek is intens. Ze is een permanente strijd tussen ideeën, een botsing tussen waarden en overtuigingen. Dat maakt politieke besluitvorming net zo woelig, ondoorzichtig en soms noodlottig als het echte leven zelf. Een leven dat mensen confronteert met ingewikkelde morele dilemma's, met normatieve vragen waar geen eenduidige antwoorden op zijn en met gevolgen die hun oorzaken moeizaam prijsgeven. Kortom, vaak onvoorspelbaar en grillig, soms onrechtvaardig en intens. Politiek is een even betrouwbare als onontkoombare afspiegeling van ons dagelijkse bestaan.

Zet hier eens het techniekdiscours van Peter Thiel en de zijnen tegenover: doelmatigheid, snelheid, flexibiliteit, connectiviteit, gebruikersgemak en, met als kers op de Silicon Valley-pudding, de belofte van totale transparantie. Transparantie is echter geen neutrale waarde. Of, zoals de Duits-Koreaanse filosoof Byung Chul Han in zijn essay De transparante samenleving het onder woorden brengt: "Transparant worden de dingen als ze worden afgevlakt en gladgestreken en zich soepeltjes voegen naar het rimpelloos stromen van kapitaal, communicatie en informatie." Dan brengt ons meteen bij een geschikte slogan voor boven de toegangspoort van Thiels' Cybertopia: "Welkom in uw rimpelloze wereld."

Je bent wat je genereert

Nu komt de ideologie van Cybertopia en de bijbehorende transparantiezucht natuurlijk niet uit de lucht vallen. Zij wordt in belangrijke mate voortgedreven door de logica van big data en algoritmen. In deze van causaliteit gezuiverde 'meten is weten'-wereld is de onoverzichtelijke keten van oorzaak en gevolg verbroken. Hier gelden de kristalheldere wetten van correlaties en is de mens gereduceerd tot een informatie verwerkende machine. U bent de data die u genereert; net zo berekenbaar, voorspelbaar én controleerbaar als elke andere machine.

In dit universum hoeven we ons niet meer het hoofd te breken over de beweegredenen van terroristen. Onze data en algoritmen brengen immers op basis van – ja, van wat eigenlijk? – alle potentiële terroristen in kaart. Sterker nog, we ontmaskeren de terrorist nog voordat hij zelf op de hoogte is van zijn diabolische plannen. In deze heerlijke nieuwe wereld wordt het probleem van de zwaarlijvigheid teruggebracht tot de keuze van de juiste wearable. Om gedragsproblemen of afwijkingen van de norm te verhelpen, dient het obese datasubject simpelweg zijn persoonlijke datacoach te raadplegen die hem, ergens vanaf de cloud, wijst op ongezonde eet- en bewegingspatronen. Aldus kan men die hele rommelige sociaaleconomische realiteit (zoals bijvoorbeeld de relatie tussen armoede en leefstijl) buiten beschouwing laten. Vertoont het datasubject ongewenst gedrag of laat zijn gezondheid hem in de steek, dan is dat geen maatschappelijk maar een individueel probleem. Of eenvoudigweg een kwestie van meer data of beter rekenwerk.

Als vanzelf past dit alles perfect in het utilistische, libertarische of, zo u wilt, neoliberale plaatje. Anders gesteld: delete Aristoteles' zoön politikon (ook wel vertaald als sociaal wezen), enter Thiels a-politieke en geatomiseerde datasubject - "There is no such thing as society", om de Iron Lady maar eens af te stoffen.

Hoe de kudde te temmen

Hoe schraal het mens- en wereldbeeld van deze technocratische versie van de werkelijkheid ook mag zijn, de verleiding haar te omarmen is er niet minder om. Wie wil er nu niet in een wereld wonen die eenvoudige oplossingen biedt voor ingewikkelde problemen? Wie wil er nu niet in een werkelijkheid leven waar subjectieve waarden als bij toverslag in objectieve feiten veranderen?

Misschien nog belangrijker is het volgende: de idealen van de Silicon Valley-visionairs beantwoorden aan een diepgewortelde argwaan ten aanzien van het menselijke handelen. De hele geboekstaafde geschiedenis – van Plato's ideale staat tot aan de grote tirannieën van de 20ste eeuw – heeft men zich afgevraagd: hoe de menselijke kudde zo te temmen dat ze ons niet meer voor onaangename verrassingen stelt. Een vraag die in wezen neerkomt op de wens de onvoorspelbaarheid en onomkeerbaarheid die handelende wezens met hun daden in gang zetten, te neutraliseren.

Welnu, de gedataficeerde bits-en-bytes-wereld brengt de oplossing van dit vraagstuk naderbij, een oplossing die feitelijk neerkomt op het neutraliseren van de mens zelf. Zo hoeven de inwoners van Cybertopia geen beslissingen meer te nemen of lastige morele dilemma's op te lossen, die komen namelijk zelfstandig uit de gegevens rollen. En dus worden normatieve keuzes overbodig, en waar normatieve keuzes overbodig worden, worden politici overbodig. Resultaat: een gepacificeerde en gedepolitiseerde wereld: gebruikersvriendelijk, doelmatig, voorspelbaar en niet al te intens.

Digitale heilstaat

De ondoorzichtige beslismachine die democratie heet, maakt zo langzaamaan plaats voor het über-transparante Silicon Reich. Dat wil zeggen: een soort technocratisch fact & figures-bestuur dat een op data en algoritmen gebaseerde wereldordening nastreeft. De libertarische visioenen en verlangens tot onafhankelijkheid die in Silicon Valley-kringen zo virulent rondzingen, staan in het teken van dit ideaal en belichamen een crypto-totalitaire heilsstaatverwachting waar een kleine elite van hoogbegaafde programmeurs en superondernemers de dienst uitmaken.

Ik vermoed dat de vestiging van de digitale heilstaat onafwendbaar is. Er dient zich overigens een alternatieve slogan aan voor boven de toegangspoort van dit rijk. Die is afkomstig uit het liedje Fitter Happier van de band Radiohead, en luidt: "Calm / Fitter / Happier and more productive / A pig in a cage on antibiotics."

Welkom in uw rimpelloze toekomst.

Afgelopen woensdag vond Schnitzlers <a href=
Afgelopen woensdag vond Schnitzlers boekpresentatie plaats in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam waar hij in gesprek ging met Ad Verbrugge, Marleen Stikker en Oscar Kneppers.
Auteur

Hans Schnitzler is filosoof en auteur van Het digitale proletariaat, een kritiek van de digitale rede, uitgegeven door De Bezige Bij. Het is er tevens als ebook verkrijgbaar.