Inhoudsopgave
    

Pacemaker voor je hersenen
Jody van den Tillaart
door Jody van den Tillaart
leestijd: 5 min

De pacemaker voor het hart is gemeengoed, maar eentje voor in je hoofd? Het Eindhovense Sapiens maakt 'm. Als het mee zit lost die alles van Parkinson tot chronische pijn op.

De Nederlandse startup Sapiens is verkocht, en hoe. Het Amerikaanse Medtronic kocht de Eindhovense spin-off van Philips onlangs voor 200 miljoen dollar. Dat doen ze natuurlijk niet zomaar. Sapiens maakt een draad voor een hersenpacemaker-systeem dat het leven van Parkinson-patiënten enorm kan verbeteren. De technologieën van Sapiens reiken nog verder, want elektrostimulatie kan bij heel veel ziektes en lichamelijke klachten helpen. Het blijft in de toekomst dus niet bij Parkinson alleen.

Als je Parkinson krijgt, dan wordt de kwaliteit van je leven langzaam steeds slechter. Je gaat trillen, of je verkrampt. Naast deze tremor en rigor - verschijnselen die je aan de buitenkant heel goed kan zien en die een enorme impact hebben op het leven van een patiënt - zijn er nog talloze andere klachten die kunnen optreden en steeds erger worden. Denk aan verslikken en hoesten, traagheid in reacties, obstipatie, een uitdrukkingsloos gezicht, enzovoort. "Je kunt symptomen bestrijden door gebruik van medicijnen, maar deze progressieve hersenaandoening maakt uiteindelijk voor iedere patiënt normaal bewegen en leven onmogelijk", zegt Sapiens-COO Sjaak Deckers. Hij kan het weten, want de oud-Philipsmedewerker heeft vrienden die aan Parkinson lijden. "Een belangrijke drijfveer: daarom wilde ik vanuit Philips verdergaan met het ontwikkelen van dit bedrijf."

Viool spelen in de operatiekamer

Sinds de jaren negentig is het mogelijk om een sonde diep in de hersenen in te brengen. Daaraan zitten elektrodes die bepaalde hersengebieden kunnen stimuleren, zodat de trillingen of juist de verkrampingen in de spieren worden tegengegaan. Via een onderhuidse 'verlengkabel' door de nek naar de hersenen, worden deze elektrodes gevoed door een klein kastje onder het sleutelbeen.

Het apparaatje wordt een Implanteerbare Neurostimulator (INS) genoemd, eigenlijk een soort hersenpacemaker. De operatie is zeer ingrijpend en zwaar. Je bent bij bewustzijn en merkt alles dat gebeurt. Tijdens het inbrengen van de sonde met elektrodes moeten de artsen controleren of ze de goede plekken stimuleren. Patiënten wordt gevraagd om taken uit te voeren, om te controleren of de juiste plekken zijn bereikt.

Violist Roger Frisch speelt door terwijl elektrodes tegen zijn tremor worden ingebracht.

Een virtuoze violist wordt gevraagd om tijdens de operatie te spelen, om te kijken of een lichte beving van een hand ook echt verholpen is. Omdat het zo ingrijpend is, raden veel neurologen een INS-operatie pas aan als de Parkinson al in een vergevorderd stadium is. Zonde, want zo'n ingreep kan juist een enorme verbetering van de kwaliteit van leven zijn.

Gewoon rennen en dansen

Sapiens ontwikkelt een INS-draad die een stuk intelligenter is. In plaats van de gebruikelijke vier elektrodes, kan hun draad veel gevoeliger en preciezer afgestemd worden met behulp van veertig piepkleine elektrodes die allemaal afzonderlijk aan te sturen zijn. Ook hebben ze software ontwikkeld waarmee een arts de operatie nauwgezet kan plannen en waarmee gedurende de ingreep sneller te controleren is of alles op de goede plek zit en werkt. Daardoor zal een ingreep minder lang moeten duren én kan de stimulator veel effectiever zijn.

Een patiënt 'koopt' met zo'n ingreep zo'n 10 tot 15 jaar leven bij waarin gewoon gelopen, gerend en gedanst kan worden. "Doordat deze nieuwe procedure een stuk preciezer is, verwachten artsen dat patiënten veel minder last van bijwerkingen zullen hebben", zegt Deckers. "Met de huidige methode heeft 20 tot 30 procent van de patiënten last van hele vervelende klachten: ze kunnen bijvoorbeeld niet goed meer praten, voelen jeuk of ondergaan zelfs een verandering van karakter. Door preciezer te stimuleren kan dat risico veel kleiner worden. Daarnaast zou het in de toekomst mogelijk kunnen zijn om onder narcose te opereren, waardoor de ingreep voor de patiënt veel minder belastend wordt."

Negentig patenten

Inmiddels is het systeem van Sapiens op acht patiënten getest tijdens een operatie. Zij kregen nog wel de conventionele geleidingsdraad geïmplanteerd, maar wilden toch graag de wetenschap en hun medepatiënten helpen door proefpersoon te zijn gedurende een half uur. "Dat vind ik echt zo bewonderenswaardig, als je weet hoe ingrijpend zo'n procedure is", aldus Deckers. "Ook al hebben ze er zelf misschien geen profijt meer van, hebben ze er een extra half uur voor over om andere mensen te helpen." De resultaten zijn veelbelovend. Dr Schuurman van het AMC in Amsterdam heeft de resultaten van deze studie onlangs gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift Neurology.

Hoe lang het precies gaat duren voordat het systeem daadwerkelijk toegepast mag worden, kan Deckers nog niet zeggen. "Ik weet wel dat het voor Medtronic belangrijk is om de vaart die we als startup hebben, niet te verliezen. Er zijn heel veel neurochirurgen die hebben aangegeven dat ze hier zo snel mogelijk mee aan de slag willen, en we willen die artsen natuurlijk niet teleurstellen."

De technologieën, vastgelegd via negentig patenten en licenties, zijn breed toepasbaar. Niet alleen voor Parkinson-patiënten maar ook voor andere ziektebeelden is deze superprecieze neurostimulatie inzetbaar. Of en welke ziektes Sapiens verder gaat aanpakken, weet Deckers nog niet, maar er is heel veel mogelijk. "Denk aan het behandelen van chronische pijn, waarbij je hetzelfde principe op de wervelkolom toepast. Maar ook epilepsie en psychiatrische aandoeningen als depressie en dwangstoornissen zijn er mee te behandelen. Je kunt ook spieren stimuleren om zo bijvoorbeeld aandoeningen aan het spijsverteringsstelsel oplossen, of incontinentie bijvoorbeeld."

Spin-off

Het heeft ruim een jaar geduurd om Sapiens los te weken van Philips als een start-up die zichzelf kon bedruipen. In twee rondes haalden ze meer dan 45 miljoen euro op aan investeringen, leningen en subsidies om het product te kunnen ontwikkelen. 's Werelds beroemdste Parkinson-patiënt en acteur Michael J. Fox deed veel voor hun PR door via zijn stichting een paar ton te investeren.

De overname door Medtronic is een logische. Het Amerikaanse bedrijf was lange tijd monopolist met hun eigen neurostimulator. De laatste jaren zijn daar concurrenten als Boston Scientific bij gekomen. Met de aankoop van Sapiens wil het bedrijf marktleider blijven. Voor Sapiens zelf is de overname gunstig, omdat ze kunnen profiteren van het enorme netwerk en de goede infrastructuur van Medtronic.

Het is niet alleen zakelijk een goede deal, maar ook een enorme stap in de goede richting om hun geavanceerde Steering Brain Stimulation-technologie zo snel mogelijk bij zo veel mogelijk patiënten te kunnen toepassen. "Het komende jaar ga ik vanuit Sapiens de integratie in de organisatie van Medtronic leiden, samen met Steve Manker, program manager bij Medtronic", aldus Decker. "Eindhoven wordt een belangrijk Research & Development-centrum voor de neurostimulatiedivisie van Medtronic, dus er is hier nog heel veel te doen."

Auteur

Jody van den Tillaart (@jvandentillaart) blogt als freelancer voor Bright over technieuws in het algemeen en startups in het bijzonder. Ze houdt van de verwondering en het enthousiasme die de techindustrie opwekt en interesseert zich voor de sociaal-maatschappelijke consequenties. Woont met vriend, fluffy kater en twee dochters in Eindhoven, de zuidelijke hotspot voor hightech en startups.