Inhoudsopgave
    

Gevoel voor A.I.
Ronald Rovers
door Ronald Rovers
leestijd: 6 min

Het filmjaar is nog jong maar Ex Machina is nu al een van de meest fascinerende releases van 2015. Wat gebeurt er als een teruggetrokken miljardair de perfecte kunstmatige intelligentie creëert?

Ze moest anders zijn dan alle anderen. Ze mocht niet van goud zijn. Dan leek ze teveel op C3PO. Haar borsten en armen mochten niet van metaal zijn. Dan leek ze teveel op Maria uit Metropolis van Fritz Lang. Maar er mocht geen misverstand bestaan. Ze is een robot en geen seconde moesten we dat vergeten. En toch, ik zeg het maar alvast, we vergeten het.

Ex Machina van schrijver/regisseur Alex Garland (tevens schrijver van 28 Days Later, Sunshine en het aangekondigde Halo) was deze week de openingsfilm van het Imagine Film Festival en verschijnt op 30 april in de Nederlandse bioscopen. Een van de meest fascinerende debuten van het jaar kun je nu al stellen. Garlands film speelt niet alleen met de befaamde Turing test, waarmee je aan de hand van antwoorden op een set vragen het verschil tussen mens en machine zou kunnen bepalen – of niet natuurlijk – hij is zelf een Turing test. En wij zijn de proefpersonen.

Voorbij de Turing test

Het begint, zoals zoveel dingen, met een mail. Caleb, wat zoiets als trouwe hond betekent en de film net als de andere namen iets van Bijbelse contouren geeft, zit z'n dagelijkse code te kloppen bij het zoekmachine-imperium Blue Book, als hij een bericht krijgt. Hij heeft een wedstrijd gewonnen en mag een week lang naar het afgelegen huis van miljardair en Blue Book-oprichter Nathan in de bergen, een half uit de rotsen uitgehouwen doolhof van gangen en kamers in kamers. Alleen al dat gegeven van het afgelegen huis roept talloze horrorfilms in herinnering. Maar dit is geen horrorfilm. Of misschien toch wel.

Aangekomen in de bergen van Alaska – niet echt trouwens, er werd gefilmd in de Valldal vallei in Noorwegen – vraagt Nathan hem deel te nemen aan een test. Nathan heeft een kunstmatige intelligentie ontwikkeld die zo goed is dat die misschien niet meer als zodanig te herkennen is. Dat is de traditionele Turing test: kun je blind, als je de computer niet ziet, het verschil tussen een mens en een computer bepalen? Ex Machina gaat een stap verder.

Als Caleb weet dat hij met een kunstmatige intelligentie te maken heeft, kan hij haar dan toch als mens zien? Al snel begrijp je dat er wat anders aan de hand is in dit labyrintische decor, maar wat precies blijkt nog niet zo makkelijk te ontcijferen. Over die Turing test: stiekem is natuurlijk elke film op een of andere manier een Turing test. Want leven we niet altijd mee met personages waarvan we weten dat ze bedacht zijn? Het is een van de gedachten die de film oproept – een ideeënfilm die in de Engelse pers al is 'conceptual science fiction' is gedoopt.

De internationale trailer van Ex Machina. De film draait vanaf 30 april in de Nederlandse bioscoop.

Interessant voor nu is hoe Nathan die A.I. ontwikkelde. Hij beschrijft aan Caleb het eureka-moment toen hij besefte dat de terabytes aan data uit de zoekmachine van Blue Book niet alleen laten zien wat mensen denken maar ook hoe ze denken. Met die patronen heeft Nathan zijn A.I. leren denken.

En dan verschijnt Ava. Over het voyeurisme van het kijken naar vrouwenlichamen in Ex Machina zijn inmiddels hele artikelen verschenen, maar dat laten we hier even voor wat het is. In zeven dagen zal Caleb zeven ontmoetingen met Ava hebben – wat doet denken aan het scheppingsverhaal – en daarna moet hij Nathan zijn oordeel geven. Maar de boel ontspoort. Zoals de boel altijd ontspoort.

De Amerikaanse schrijver Roger Shattuck schreef twintig jaar geleden het fascinerende Forbidden Knowledge: From Prometheus to Pornography over hoe literatuur waarschuwt dat sommige uitvindingen niet in de hand te houden zijn, zoals kennis over het menselijk genoom en kernfusie, en dat we die beter met rust kunnen laten. Zonder trouwens in doemdenken te vervallen, want het is vooral ook een boek over de schoonheid van kunst en literatuur. Misschien is het belangrijkste voorbeeld dat Shattuck noemt het monster van Frankenstein. Met de beste bedoelingen de wereld in geholpen, want Frankenstein wil eigenlijk een vriend creëren, maar de oorzaak van een grote tragedie waardoor Dokter Frankenstein uiteindelijk iedereen verliest die hem dierbaar is.

In de discussie over kunstmatige intelligentie wordt gewaarschuwd voor het tipping point waarna zelfdenkende machines zichzelf razendsnel kunnen ontwikkelen. MIT Technology Review publiceerde begin deze maand een interview met Oxford-filosoof Nick Bostrom die al een tijdje waarschuwt voor de risico's van het ontwikkelen van geavanceerde kunstmatige intelligentie, omdat die de mens wel eens kan overschaduwen. Een zorg die volgens dat artikel gedeeld wordt door onder meer Elon Musk, Stephen Hawking en Bill Gates. Volgens Bostrom beginnen een aantal grote A.I.-investeerders – hij wil geen namen noemen – eindelijk naar hem te luisteren.

Gevoelens zijn altijd echt

Ava is een wereld weg van Frankenstein. Niet alleen door het uiterlijk van de Zweedse actrice Alicia Vikander tegenover dat van Boris Karloff en het naturalistische paleis waar Nathan woont tegenover het gotische decor van Mary Shelleys roman. Ook omdat Garland veel meer focust op de vraag wie hier nou eigenlijk het monster is. De vraag of je sterke A.I. moet ontwikkelen, zoals geavanceerde kunstmatige intelligentie wordt genoemd, wordt door Garland bewust omzeild. De vraag is meer: hoe gaan we daar mee om? Juist door wezens met kunstmatige intelligentie als objecten te beschouwen, door net als Nathan als een god over Ava's lot te beslissen, creëer je de kans op een tragedie.

Er zit een mooie scène in waarin Caleb zo aan het twijfelen wordt gebracht over het vervagende verschil tussen mens en machine, dat hij een mes in z'n arm steekt om te zien of hij zelf niet een robot is. Het is een van de verwijzingen naar Ridley Scotts Blade Runner, waarin Harrison Ford jaagt op replicants, geconstrueerde wezens die illegaal naar de aarde zijn gekomen. Ook een film trouwens waarin de Turing test een belangrijke rol speelt, maar daar heet die de Voight-Kampff-test. Ridley Scott heeft na jaren van speculatie niet al te lang geleden verklaard dat Deckard inderdaad zelf ook een replicant was.

In Ex Machina is Caleb geen robot en dat is maar goed ook. Interessanter is zijn verwarring. Hij twijfelt omdat hij en Ava emotioneel op elkaar lijken. Wat Caleb niet weet, is dat dat niet toevallig is. Nathan was zo gehaaid Calebs online profiel te gebruiken – inclusief zijn pornovoorkeuren – bij de selectie van een proefpersoon voor zijn kleine rat-in-het-doolhof-experiment. En misschien geldt dat ook wel voor Garland. Worden wij niet ook gemanipuleerd?

Het is geen toeval dat de vrouwen die Nathan in z'n huis houdt ideaalbeelden zijn. Maar ook al besef je dat, toch laat je je meevoeren. Net zoals Caleb niet anders naar Ava kijkt wanneer hij snapt wat Nathan heeft gedaan. Hij weet dat hij gemanipuleerd is, maar zijn gevoel verandert niet. Wat hij voelt, is tegelijk echt en niet echt. Zulke tegenstrijdigheden illustreren de rijkdom van Alex Garlands film en laten zien dat Ex Machina veel meer is dan een waarschuwing tegen de risico's van kunstmatige intelligentie. Het is een film over mogelijkheden. Over mogelijke toekomstscenario's. Het is aan ons om die scenario's te schrijven.

Auteur

Ronald Rovers (@RonaldRovers) is filmcriticus en neuropsycholoog. Naast Bright schrijft hij onder meer voor Filmkrant, VPRO Gids, Cinema.nl, Vogue en Salon.com.