Inhoudsopgave
    

Er zwemt 2 centimeter zeehond in Amsterdam
Bram van Dijk
door Bram van Dijk
leestijd: 7 min

Kunstenaar Pavèl van Houten toont de zachte kant van keiharde data. Tijdens zijn Data Tour in Amsterdam turven deelnemers witgoed, hondendrollen, drugsspuiten en graffiti. "Je gaat je omgeving meer waarderen."

Reportage, deel 1: verzamelen

Bij binnenkomst is het al duidelijk: dit is niet een doorsnee databijeenkomst. Het pand waar we verzamelen, het literatuur- en cultuuroord Huis De Pinto, straalt alles behalve Silicon Valley uit. Er is geen computer, de leestafel is gevuld met kranten, van papier, en iedere deelnemer krijgt een hand en een kop thee. Aan het hoofd van de tafel zit Pavèl van Houten, kunstenaar, vormgever en fanatiek teller.

Noem iets waar er twee of meer van zijn en Pavèl wil het tellen. Hij is een data-analist, maar dan voor andere doelen dan het inzien van gebruikersgedrag of het volgen van de customer journey. Pavèl telt voor de lol. Nee, beter gezegd, Pavèl telt voor zijn plezier. "Wist je dat het Huis De Pinto in totaal 494 poten heeft?" Hij is niet verbaasd dan niemand het weet. "Het is ook maar hoe je er naar kijkt", zegt hij. "Een poot heeft voor mij drie criteria. Als eerste moet een poot kunnen lopen, het moet dus een bewegend object zijn. Als tweede moet het een dragende functie hebben en tot slot is het een afzonderlijk deel van het geheel. Dus een poef heeft geen poot."

Het levert direct discussie op. Want heeft deze stoel met ijzeren onderkant nu twee of vier poten? Geldt een lasrand als splitsing van een losse poot? Het hek buiten heeft twee keer vijf poten, volgens Pavèls overzicht. De groep is het er niet mee eens, want het draagt niks, behalve zichzelf. Zonder zich te verzetten, gaat hij akkoord. "Dat zal ik moeten aanpassen." Waar in menig data-overzicht alles keihard is, is de data van Pavèl flexibel. Het is de zachte kant van harde data. We lopen een rondje langs alle poten, doen daarna onze jas aan en gaan op pad.

Interview, deel 1: over het waarom

Waarom tel je?
"Ik tel om specifiek te kunnen kijken", zegt Pavèl. "Tellen is eigenlijk heel ingewikkeld, de werkelijkheid is nooit te tellen. Er zijn zoveel grensgevallen. Neem het voorbeeld van de poten. Mensen komen steeds met nieuwe twijfelgevallen. Het werden hele pittige discussies. Of een stoel twee of vier poten heeft, dat is geen feit maar een mening. Dat vond ik heel bizar om achter te komen: als zoiets als het aantal poten van de stoel al een mening is, dan zijn er geen feiten meer."

Data heeft tegenwoordig een vieze bijsmaak, het is een marketingtool of spionageproduct. Hoe zie jij dat soort data?
"Voor mij gaat data over het specifiek kijken naar je omgeving en daarmee ook echt in detail treden. Bij Big Data is het precies tegenovergesteld. Je verzuipt in allemaal getallen die pretenderen iets te zeggen. Als je vluchtelingen zelf gaat tellen in een asielzoekerscentrum dan krijgt die data een totaal andere lading. Voor mij is data juist iets handmatigs, een actie. Big Data is meer een set conclusies waaraan je handelingen verbindt. Het begint met het eindpunt. Iets dat heel ingewikkeld is, wordt in één getal uitgedrukt waardoor het totaal niet meer vangt wat het neer wil zetten. Je gaat er minder goed door kijken."

Wat kunnen reguliere data-analisten van jou leren?
"Ik heb vier bedrijfsuitjes gehad van dataverwerkingsbedrijven en die vond ik wel ingewikkeld. Het zijn mensen die erg met hun vak bezig zijn en het is moeilijk om ze daar uit te halen. Definities worden over het algemeen voor lief aangenomen, in plaats van dat ze continu bevraagd worden. Die definitiekwestie is volgens mij het best blijven hangen. Je moet het altijd blijven bevragen. Wat betekent deze data en wat zijn de twijfelgevallen?"

Reportage, deel 2: twijfel

Het is toch iets waaraan je je moet overgeven, merk ik. De zinloosheid van het tellen van 25 prullenbakken langs de route, 19 straatoverstekingen en 11 beklimmingen van traptreden, maakt me eerder onrustig dan zen. In het stadhuis aan het Waterlooplein wordt het iets concreter. Dit is de enige data die niet door Pavèl zelf samengesteld is, maar door de Afdeling Onderzoek, Informatie en Statistiek van de gemeente Amsterdam.

Lekker concreet, dus. Of toch niet? "Het enige wat je zeker kan zeggen over deze data, is dat niets klopt", zegt Pavèl. Dat vertelden de gemeentelijke tellers aan hem. Het zijn namelijk allemaal schattingen, op basis van enquêtes, peilingen of steekproeven. "De waarheid is niet te vatten in een getal, het is continu in beweging. Hoeveel inwoners heeft Amsterdam nu op dit moment? En zijn mensen die niet ingeschreven staan geen inwoners?"

Weer buiten vertelt hij dat er 75.000 iepen in Amsterdam zijn, waarvan 5.200 in het centrum. "De iep is de enige boom die langs de grachten mag staan. De iep is ook de enige boom waarvan je precies kunt zien hoe oud hij is." Elk jaar wordt de iep 1 centimeter dikker. "Deze komt uit 1920 en is daarmee monumentaal. Hier mag dus zonder vergunning niks aangehangen worden. En die 3 komen uit 1989. Ze zijn tegelijk gepland." Het is mijn geboortejaar. Langzaam maar zeker ontvouwt zich een wereld waarvan je het bestaan niet weet, maar je ook niet zeker weet wat je er aan hebt dat je het nu wel weet.

Interview, deel 2: de data van de Data Tour

De tours zijn afgelopen nu. Wat ben je te weten gekomen over data?
"Dat je met data mensen heel makkelijk waardering kan laten opbrengen voor dingen die mensen eerder vervelend of irritant vonden. Stel er liggen vijfhonderd blaadjes op de grond. Dat kan je vervelend vinden, maar als je ze gaat tellen, dan worden die blaadjes een deel van jezelf. Drie uur later waren mensen nog steeds bezig met die stoelpoten.

Verder maakt data een hoop los. Tijdens de pauze gingen mensen elkaar interviewen, maar ze mochten alleen naar getallen vragen. Dat maakte juist dat ze heel persoonlijke vragen konden stellen. Hoe vaak ben je in het ziekenhuis beland? Hoeveel kinderen heb je? Hoeveel condooms heb je in je leven gebruikt? Een jongen van veertien liep mee met zijn moeder en dit gaf hem de gelegenheid om haar eens goed uit te horen. Hoe vaak had zij geblowd in haar leven? De moeder stelde die vragen allemaal terug. Achteraf vertelde ze me dat ze die techniek wel vaker ging gebruiken."

Welke data heeft de tour opgeleverd?
"Ik heb 22 tours gedaan, met in totaal 240 man. Dat is iets meer dan tien per tour. De jongste was 3, de oudste was 81. De leeftijd maakte niets uit voor de databeleving, dat ging door alle rangen en standen heen."

Reportage, deel 3: slot

De tocht loopt door het meest toeristische gedeelte van de stad: Waterlooplein, de Wallen, Zeedijk. Maar op de een of andere manier heb je daar geen last van, je lijkt in een andere wereld te zijn. Iedere deelnemer krijgt de opdracht om één overlastcategorie te tellen, zoals de plaatselijke buurtwacht dat ook doet. Hondendrollen, drugsverslaafden, graffiti. Ik krijg de categorie witgoed. Niet eerder ben ik zo blij geworden van een achtergelaten koelkast.

Langs de route heeft Pavèl infographics verstopt. Zo zien we dat er op dit moment gemiddeld 0,05 centimeter zeehond in de gracht van de Kloveniersburgwal zwemt (en zo'n 2 centimeter in al het Amsterdamse water) en 150,93 centimeter baars.

Pavèl blijft ons bestoken met getallen. Langzaam word ik een beetje datahigh, al kan dat ook aan de coffeeshoprijke omgeving liggen. Aan het eind van de tour duiken we het oudste gebouw van de stad in, de Oude Kerk uit 1306. "We gaan nu een datameditatie doen." Hoe vreemd het ook klinkt, niemand schiet in de lach. We zijn gedatabrainwashed en staan open voor alles. Pavèl noemt in traag tempo de jaartallen op waarin een verbouwing aan de kerk werd afgerond, zowel bij sloop als bij aanbouw. Jaartal na jaartal. De getallen spoken in mijn hoofd. Met de ogen dicht zie ik de kerk steeds weer afgebouwd en opgebouwd worden. Nooit eerder zag ik de kerk als een levend bouwwerk, waar elke tijdsperiode weer zijn eigen laag overheen legt. Beeldender dan dit wordt data niet.

Interview, deel 3: slotvraag

Excuus voor deze vraag, maar wat hebben we eraan? Wat schieten we ermee op?
"Je krijgt een bepaalde liefde voor de nabije omgeving", zegt Pavèl. "Het klinkt een beetje truttig of zo, maar daar komt het uiteindelijk wel op neer. Ik heb mensen nog nooit zo blij gezien met dat ze hondenpoep vinden. Als ik nu hondenpoep zie, dan word ik er echt vrolijk van. Als je dat kan bewerkstelligen, dat mensen dát leuk gaan vinden, dan heb je toch een super maatschappij?"

De Data Tour is inmiddels afgelopen, in de laatste maand was elke editie uitverkocht. Meer data vind je op DataTours.nl en meer van Pavèl op PavelvanHouten.nl.

Auteur

Bram van Dijk (@ikbenbrampuntnl) blogt sinds 2011 voor Bright, voornamelijk over de overlap van kunst, cultuur en media met technologie. Ook houdt hij zich bezig met vinden en beschrijven van mooie spullen voor in de Bright Store. Daarnaast is hij uitbater van het kleinste theater van Amsterdam: het Torpedo Theater.