Inhoudsopgave
    

Aandacht voor de afwerklaag
Laurens Lammers
door Laurens Lammers
leestijd: 8 min

Afwerklagen, zoals verven, coatings en lakken, verdienen volgens industrieel ontwerper Chris Kabel veel meer aandacht. De expo 'Designing the Surface' toont hoe belangrijk, verneukeratief én revolutionair ze zijn.

Zich verdiepen in de toplaag van producten is niet iets waar ontwerpers dagelijks mee bezig zijn. Onder designers krijgt deze laag echter stilletjes aan steeds meer aandacht. De 'finishing touch' van een product bepaalt immers in belangrijke mate de kwaliteit daarvan. Afwerklagen moeten kopers bovendien verleiden om artikelen te kopen. En dat niet alleen. Verven en coatings worden ook gebruikt om de huid van een product te versterken of te beschermen. Denk daarbij bijvoorbeeld aan speciale onzichtbare coatings die op pannen, muren of kleding worden gespoten. De oppervlaktes waarop deze coatings worden aangebracht zijn niet bedoeld om te verleiden, maar juist om af te stoten. Zogenaamde fobische afwerklagen zijn bijvoorbeeld anti-graffiti, anti-aanbak, anti-regen of anti-Wifi.

Tamelijk nieuw nog in de wondere wereld van afwerklagen is de inzet van nanotechnologie. Door op nanoschaal te werken worden voor afwerkmaterialen nieuwe toepassingen en functionaliteiten ontwikkeld die vrij revolutionair zijn, zoals geleidende verf. De hoeveelheid en soorten  oppervlaktebehandelingen van producten worden kortom steeds groter en revolutionairder. 

Omvangrijk overzicht

Wie meer wil weten of ervaren over afwerklagen - en de manier waarop deze producten verfraaien, verbeteren of versterken - kan vanaf 29 januari terecht op een grote tentoonstelling georganiseerd door Het Nieuwe Instituut in Rotterdam. 'Designing the Surface', zo heet de expo die de afwerklaag in al zijn variëteiten viert en is opgesplitst in vijf verschillende thema's, waaronder soorten afwerklagen, nepafwerklagen en slijtage. Volgens één de samenstellers van de tentoonstelling, de industrieel ontwerper Chris Kabel (41), zal de expositie een groot overzicht bieden van meer en minder gangbare oppervlaktebehandelingen van objecten en de veelal onzichtbare functies en mogelijkheden van coatings en afwerkingen.

Specialist in de laatste laag

Een bezoekje aan zijn Rotterdamse studio leert al snel dat Kabel een ware specialist is in de laatste laag van producten. In de studio laat de ontwerper zien hoe hij de buitenkant van dure Japanse lakdoosjes probeert te imiteren door gebruik te maken van een technologie genaamd water transfer printing of hydroprinting. "Daarmee kunnen hele traditionele materialen een geheel nieuw en duurzaam uiterlijk krijgen. De techniek werkt ook heel eenvoudig", zegt Kabel. "De print drijft op een laag water waarna het product er geheel in wordt ondergedompeld. Het water duwt de print vervolgens naadloos om het object heen. Amerikanen geven zo hun geweer of autovelgen een leuke opvallende camouflageprint of versieren er hun bumpers mee."

Chris Kabel
Chris Kabel

Vervreemdende effecten

Op een grote tafel liggen meerdere voorbeelden van prints die Kabel de afgelopen maanden maakte, waaronder een print van de buitenkant van een oester en een print waarop bijna onherkenbaar een aantal gekleurde rijen touwtjes is te zien die door de ontwerper fotografisch zijn uitvergroot. "Het is een spel tussen 2D en 3D dat ik speel. Hoe kan ik bijvoorbeeld een print maken waarop je ook schaduwen en diepte kunt zien? Hydroprinten is vooral ook leuk doordat je er allerlei  fantasiematerialen mee kunt ontwerpen. Het is een nieuwe decoreertechniek die tamelijk vervreemdend is en waarmee je mensen makkelijk voor de gek kunt houden."

Essentiële rol

Volgens Kabel zal de expositie laten zien welke vrijwel onopgemerkte, essentiële rol verven, lakken, coatings en andere vormen van oppervlaktebehandeling in onze waardering van materialen en objecten spelen. Maar ook hoe afwerkmaterialen illusies kunnen creëren. Wat kun je verder allemaal doen met één specifiek materiaal? En waar bestaat de finish van een product werkelijk uit? Kabel: "Je kijkt bijvoorbeeld naar een hoeveelheid gestapelde stenen, maar wat je ziet is verf. Is het verder een functionele, waterafstotende of geleidende laatste laag die is aangebracht? Wat je nu ziet in de politiek of mediawereld speelt in toenemende mate ook op het gebied van kunst en industriële vormgeving: mensen weten niet meer precies wat ze zien of wat waar is en wat niet."

Sterk in opkomst: het gebruik van geleidende verf
Sterk in opkomst: het gebruik van geleidende verf

Als ontwerper heb je al van alles gemaakt, waaronder een wandlamp van PVC die je overal op kunt plakken, gordijnen van lichtgevende garens met patronen die lijken te zweven en een paar opvallende lichtinstallaties. Wat was echter het moment waarop je je ging interesseren voor afwerklagen en de functie daarvan? 

"Het kwam voort uit een gevoel van gemis. Er stond zeg maar een hele grote olifant in de kamer waar niemand het over had. Het was ook een onontgonnen gebied. Het leek me daarom hoog tijd om het  eens over afwerklagen te gaan hebben. Het behandelen van oppervlakten is iets waar ik me zelf wel heel bewust van ben. Dingen als poedercoaten of verven heb ik ook al veel gedaan. Naast mij zijn er verder veel meer ontwerpers bewust bezig met het bewerken van oppervlakten. Maar een groter verhaal daarbij ontbreekt gewoon. En dat wilde ik een keertje laten zien. Uiteindelijk is het een hele ontdekkingsreis geworden en heb ik ervoor gekozen om iets met water transfer printing te gaan doen. Daar zijn nog weinig ontwerpers mee bezig geweest, dus leek het me interessant om die techniek eens uit te diepen. Wat ik mooi vind aan water transfer printing is dat het een hele directe relatie heeft met vorm. De techniek volgt namelijk de vorm. Het is ook meer dan alleen een laagje als je er, zoals ik, slimme trucjes mee uithaalt."

Waar worden verven en coatings volgens jou het meest voor gebruikt: verleiding, verfraaiing, bescherming of vermomming?

"Je noemt de functies eigenlijk allemaal wel op. Verfraaiing en vermomming vind ik wel een beetje hetzelfde. Met vermommen doe je iets verstoppen wat niet mooi is. Je gaat het object eigenlijk al verfraaien. Maar de meeste coatings hebben meerdere functies in zich. Ze gaan zowel over verfraaiing als over versterking en het toevoegen van eigenschappen aan een materiaal waardoor het beter wordt. IJzer of staal bestaat eigenlijk niet. Het kan alleen bestaan door het op een bepaalde manier te behandelen. Een schip kan zonder verf niet bestaan, want dan roest het meteen weg. Door het te verven, maak je het schip niet alleen mooier, maar zorg je ook voor bescherming. Je kunt er bovendien veel dingen mee verstoppen, waaronder de naden van het lassen. En je kunt er zelfs nog een biocide als aparte coating op aanbrengen. Dat is een nare coating waarmee je allerlei schadelijke organismen kunt vernietigen, zoals eendenmossels of zeepokken. Zo zijn er nog veel meer dingen die niet kunnen bestaan zonder verf. De Eiffeltoren of Golden Gate Bridge en andere grote staalconstructies zouden zonder verf binnen de kortste keren verdwijnen of wegroesten."  

Chris Kabel
Chris Kabel

Van afwerklagen of coatings weten we allemaal: die zijn aan slijtage onderhevig. Een buitenlaag kan binnen een jaar al verdwenen zijn of zijn aangetast. Kunnen nieuwe technologieën helpen dit te voorkomen?

"Nee. Je kunt slijtage alleen vertragen. Al zijn er nu componentenlakken die harder zijn dan het materiaal waarop ze zitten. Met coatings ben je tegenwoordig in staat om van gewone materialen supermaterialen te maken die nog beter zijn dan het feitelijke materiaal zelf. IJzer is fantastisch, maar het wordt nog veel beter met verf erop. Bij een auto, hetzelfde verhaal. Door de auto te behandelen met verf en speciale lakken gaat deze langer mee. Als je goed kijkt naar de body van een auto, dan zie je ook dat de verflaag bijna nog dikker is dan de laag metaal."

In opkomst zijn fobische coatings of afwerklagen die waterafstotend zijn of Wifi-signalen tegenhouden. Staan we wat betreft deze fobische lagen nog aan het begin van een revolutie?

"Dat hangt ervan af waar we allemaal nog bang voor gaan worden, haha. Al gaat het al heel ver van wat er al aan fobische materialen is. Je hebt nu ook al speciale coatings tegen vette vingers. Mobiele telefoons zullen misschien nooit echt krasvrij worden, maar wel vlekvrij. Veel speciale lagen worden nu nog op kleine objecten toegepast. Maar binnenkort worden ze ook op gebouwen aangebracht. Die gebouwen worden dan niet meer nat. Een glazen wolkenkrabber hoeft dan nooit meer worden schoongemaakt. Met behulp van nanotechnologie wordt een oppervlakte in feite ondoordringbaar gemaakt voor vocht en vuil. Kleine haartjes zorgen ervoor dat een druppel zich niet meer aan een oppervlakte kan hechten. Van nanotechnologie gaan we in de toekomst nog veel meer profijt hebben. Kleuren op producten zullen zeer kleurvast gaan worden. Daarvoor zullen speciale nanopigmentdeeltjes worden toegepast die voor unieke eigenschappen zorgen, zoals kleurvastheid. Kleuren zullen daardoor eeuwig goed blijven. Tegenwoordig heb je ook al verfstoffen zonder pigment. Dat is handig, omdat pigmenten na verloop van tijd vergaan of oxideren."

Zijn smartphones echt niet krasvrij te krijgen?

"Het ligt er een beetje aan hoe hard het materiaal is dat wordt gebruikt. Met het gebruik van Gorilla Glass komen we al heel dicht in de buurt. Dit geharde en lichte glas werd voorheen alleen voor andere doeleinden gebruikt, maar werd op verzoek van Apple ook geschikt gemaakt voor gebruik op smartphones. Coatings en harsen worden ook steeds harder. Maar in principe is alles kapot te krijgen."

Autofabrikanten gebruiken afwerklagen om auto's zo verleidelijk mogelijk te maken. Maar ook om het gebruik van plastic te verbergen. Is de auto-industrie koploper in het verbergen van goedkope materialen of zijn er productiesectoren die dit nog beter kunnen?

"Verleidingstechnieken zijn al heel oud. Heel vroeger werd er van hout marmer gemaakt. Eén van de laatste scholen waar ze leren om nepsteen en nephout te schilderen staat in Brussel. Je weet niet wat je daar ziet. Ze zijn daar echt waanzinnig goed in. Ze kunnen zelfs een soort van transparantie op het materiaal aanbrengen of een bepaalde diepte geven aan het materiaal door allerlei trucjes die daar worden geleerd. Dingen laten lijken wat ze niet zijn, is echter niet iets wat je alleen ziet in de auto-industrie. AkzoNobel wil nu een materiaal ontwikkelen dat aanvoelt alsof het metaal is, dus ook echt koud is. De meeste mobiele telefoons worden tegenwoordig van kunststof gemaakt, want dat is goedkoop. Maar mensen kennen meer waarde toe aan metaal of aluminium. In de hand geeft dat een veel degelijker gevoel dan een stukje plastic. Daarom is de iPhone 5c met de kunststof achterkant ook nooit een succes geworden. Voor producenten van mobiele telefoons en gadgets zal een coating met de eigenschappen van metaal heel belangrijk gaan worden. Voor dat soort coatings is er ook een hele nieuwe opkomende industrie."

Imitatietechnieken worden tegenwoordig gebruikt om bijvoorbeeld namaakleer te maken dat goedkoper, sterker, hygiënischer en zachter is dan het natuurlijke materiaal. Bestaan er eigenlijk ook materialen die helemaal niet te imiteren zijn, ook niet met de computer?

"Je bedoelt als coating? Daar ben ik met de hydroprints nu wel tegenaan gelopen. Ik probeer de buitenkant van een oester na te maken, maar de print lijkt nog helemaal niet op een oester. Je mist toch een beetje de dieptewerking. Net als bij de metaalcoating voor mobiele telefoons geldt ook hier: het is net nepsuiker. Je blijft altijd proeven dat het sacharine is en geen rietsuiker. Bij hydroprinten gaat het er ook wel een beetje om dat de print niet het echte is. Je weet dat je voor de gek wordt gehouden. Net als bij het kijken naar een horrorfilm."

Het polijsten van dingen is ook eeuwenoud. Dat deden ontwerpers al in de zestiende eeuw. Waarom houden mensen eigenlijk zoveel van fonkelende coatings?

"Ja, haha, dat klopt. Mensen zijn net eksters. Het blinkend maken van dingen zit ergens diep in ons. Het is heel belangrijk voor ons. Maar je ziet nu ook steeds meer mat als afwerking. Mat is echter veel moeilijker aan te brengen. Bij glans hoef je alleen maar even te wrijven om iets weer blinkend te maken. Bij mat werkt dat niet. Matte verven en coatings zie je nu wel steeds meer op auto's worden gebruikt. Er is een trend naar mat in plaats van knalglanzende 'shiny' buitenkanten. Mat is ook bijzonderder, omdat het tijdelijker is en daardoor een aparte status krijgt."

Afwerklagen voor oppervlakten lijken ook steeds slimmer te worden. Zelfs verf. Chinese wetenschappers hebben een verf ontwikkeld waarbij de kleur is aan te passen met de smartphone. Zogenaamde 'kameleonverf', gaat die nog groot worden?

"Vast wel. Al heb ik daar nog niks over gehoord. Maar sommige nieuwe dingen hebben vaak nog jaren nodig voordat je ze kunt gebruiken. Dat was bijvoorbeeld ook het geval bij Vantablack, een coating die zo zwart is dat onze spectrometers het niet eens kunnen meten. Daar had iedereen de wildste fantasieën over. Maar het bleek zwaar toxisch te zijn. Dat is dus nog helemaal niet toepasbaar. Die coating is ook nog helemaal niet in een pot te krijgen. Maar omdat Vantablack groot nieuws is op internet en iedereen het nieuws deelt, wordt het een soort werkelijkheid die het nog helemaal niet is. Voor ontwerpers die op zoek zijn naar het 'nieuwste van het nieuwste' is dat ook vrij irritant en frustrerend." 

Zie jij ook wel eens producten waarvan je denkt: daar weet ik een veel betere afwerklaag voor? 

"Ja, elke dag, op straat. Auto's, fietsen, noem maar op. Als je een jaar lang met water transfer printing bezig bent, krijg je wel ideeën over hoe de wereld er ook anders uit zou kunnen zien door meer aandacht te besteden aan allerlei afwerklagen. In de toekomst zou ik graag nog iets willen doen met kleuren zonder pigment. Dat lijkt me echt heel spannend."

Een insteek van de expositie is dat oppervlakten van producten worden ontmaskerd als symbolen van schone schijn en ontkenning. Hoe kunnen bezoekers dat echter waarnemen?

"Door verschillende producten bij elkaar te zetten moeten die dingen duidelijk worden. Binnen het thema symbolen van schone schijn zullen mensen het idee krijgen dat ze voor de gek worden gehouden, zoals ook het geval is bij de hydroprints. De buitenkant zal er vaak verleidelijker uitzien dan het feitelijke object waarop de print is aangebracht."

Apple gebruikt geanodiseerd aluminium
Apple gebruikt geanodiseerd aluminium

Was het eigenlijk lastig om voor de expo objecten te vinden die alle aspecten van afwerklagen laten zien, zoals behoud en verval, verleiding en afstoting?

"Heel lastig. Vooral om ze te krijgen. En niet alleen omdat iets breekbaar was ofzo. We wilden ook heel graag de kale body van een auto tentoonstellen. Dus alleen de metalen huid die in de fabriek wordt ondergedompeld in verschillende chemische baden voordat de kleur wordt aangebracht. Er was alleen geen autofabrikant te vinden die zo'n kale body wilde leveren. Wat we wel hebben, is de grote vergulde weerhaan die normaal gesproken op de kerktoren van Doesburg staat. Die staat naast een verfpistool, een met verf gevulde super-soaker die gebruikt werd tijdens de recente 'Colourful Revolution' in Macedonië."

De meest gepersonaliseerde en democratische vorm van afwerken is het gebruik van verf. Krijgen mensen op de expositie ook te zien hoe je thuis heel creatief kunt zijn met verf?

"Haha, nee, dat mogen de bezoekers zelf bedenken. Jan des Bouvrie heeft dat ook al laten zien in de jaren zeventig. Al laten we natuurlijk wel veel over het onderwerp verf zien, waaronder ook verf die retroreflecterend en geleidend is. Die laatste smeer je gewoon op een muur. Vervolgens heb je geen bedrading meer nodig om elektriciteit aan te kunnen leggen. Zo kunnen er ook minuscule zonnecellen aan verf worden toegevoegd. Eén schilderbeurt van de muur is dan voldoende om een aantal zonnepanelen te maken." 

Als we, na de stalen eeuw en de silicon age, de impact van materialen op de huidige wereld willen begrijpen, moeten we volgens jou naar de laatste laag van producten kijken. Als je kijkt naar alle gadgets en hightech producten die je tegenwoordig kunt kopen, wat is daar dan allemaal aan te zien en af te leiden?

"Dan zie je dat oppervlakten steeds meer een soort van 'sellingpoint' worden. Er komt steeds meer aandacht voor. Merken gaan zich er ook steeds meer mee onderscheiden. Apple bijvoorbeeld onderscheidt zich door het gebruik van geanodiseerd aluminium. De Beats van Dr. Dre zijn herkenbaar aan het supergepolijste van de koptelefoons. PAL-radio's van Tivoli, die kleine doosjes met een knopje aan de voorkant, hebben verder altijd zo'n soft-touch coating. Zo zie je dat allerlei merken een bepaalde keuze maken waardoor ze heel herkenbaar en vernieuwend zijn geworden voor consumenten. Zelf heb ik ook zo'n PAL-radio. De coating was er echter binnen een half jaar afgepoetst door mijn schoonmaakster. Zo hield ik uiteindelijk een glanzende plastic radio over. Dat is dan ook wel weer de makke van zo'n speciale coating. Ooit gaat deze er ook weer vanaf."

Auteur

Laurens Lammers is freelance journalist en schrijft veel over internettechnologie, internetcultuur en beginnende internetbedrijven.