Inhoudsopgave
    

MacGyver op Mars
Rutger Otto
door Rutger Otto
leestijd: 8 min

Samen uit, samen thuis. Die uitspraak geldt niet voor Mark Watney, de astronaut die alleen achterblijft op Mars. Om te overleven moet hij slim zijn. Of zoals Watney zelf zegt: "I’m gonna science the shit out of this!"

The Martian is één van de grootste schrijfsuccessen van de laatste jaren. Schrijver Andy Weir publiceerde hoofdstuk na hoofdstuk van het verhaal openbaar op zijn persoonlijke blog, waar steeds meer mensen hem wisten te vinden. Toen The Martian in 2011 af was, bood hij het boek digitaal aan in de Kindle Store voor een dollar (gratis was bij Amazon geen optie).

Het boek haalde bestsellerlijsten en Weir kreeg een deal bij uitgever Crown. Op 1 oktober verschijnt de op het boek gebaseerde film The Martian, geregisseerd door Ridley Scott (Alien, Prometheus, Blade Runner) en met Matt Damon in de hoofdrol.

Alleen op Mars

Een maand onderzoek doen op Mars, dat was de bedoeling. Maar de zes meegereisde astronauten worden na een paar dagen al overvallen door een gevaarlijke storm. Mark Watney (Matt Damon) en zijn team moeten zorgen dat ze wegkomen, maar onderweg mept de wind Watney weg bij zijn teamleden. Hij geeft geen teken van leven meer en de overige astronauten moeten opschieten anders komen ook zij er niet meer uit.

Terwijl vijf astronauten veilig (maar met een knoop in de maag) terugkeren naar aarde, wordt Mark Watney wakker. Hij leeft, maar een rondvliegende antenne heeft zijn apparatuur doorboord en steekt nog uit zijn buik. Met enige moeite bereikt hij de Martiaanse verblijfplaats en lapt hij zichzelf op. Maar ja, daar zit hij dan. Als enige op een verlaten planeet. Zijn enige en beste vriend blijkt al snel De Wetenschap.

Overleven op Mars

Hoewel alles erop lijkt te wijzen dat Watney compleet kansloos is op Mars, wakkeren de omstandigheden zijn overlevingsdrang aan. Als een soort MacGyver op Mars zet hij zijn hersenen en handen aan het werk om contact te leggen met aarde en te zorgen dat hij genoeg water, voedsel en zuurstof heeft om het zo lang mogelijk uit te houden. Het doel: wachten op de volgende Mars-missie van NASA en mee terugliften naar de aarde.

Makkelijker gezegd dan gedaan, want Mark Watney stuit constant op nieuwe uitdagingen die opgelost moeten worden. De voorraad voedsel en water die zijn team heeft achtergelaten zal een keer opraken. Toch is er één geluk voor de eenzame astronaut, namelijk dat hij de plantkundige van het team was. Dat geeft Watney moed. “Ik ben de beste botanicus op deze planeet”, roept hij tegen zijn GoPro waarmee hij ‘dagboeken’ opneemt.

Meer science dan fiction

Lezers van het boek weten dat schrijver Andy Weir veel aandacht besteedt aan wetenschappelijke oplossingen voor Watney’s buitenaardse problemen. Fun fact: voor zijn research gebruikte Weir niet veel meer dan Google. Hij ging echter wel behoorlijk ver in zijn onderzoek, zo schreef hij programma’s om de koers van ruimteschepen te berekenen. De eerste lezers op zijn weblog hielpen hem met checken.

In het boek (en in iets mindere mate ook in de film) wordt veel aandacht besteed aan de wetenschap. Bijvoorbeeld: aardappelen planten op Mars. Kan dat?

Zeker weten doen we het niet, maar ja, waarschijnlijk kan dat. In The Martian vindt Mark Watney een zak aardappelen (bedoeld als feestmaal tijdens Thanksgiving). Hij bedekt een groot deel van zijn verblijfplaats met grond van Mars, steekt er aardappelen in en geeft ze water zodat er nieuwe planten kunnen groeien.

Op de Universiteit van Wageningen is vorig jaar nog onderzoek gedaan naar het verbouwen van voedsel op Mars. De grond van Mars werd kunstmatig nagemaakt en daarin werden veertien verschillende planten gestopt. Deze werden toen vijftig dagen gevolgd. Plantendeskundige Wieger Wamelink was te spreken over de uitkomst van het experiment. Veel planten groeiden goed, sommigen kwamen zelfs tot bloei. “Ik had gedacht dat de planten het niet zouden overleven door een gebrek aan voedingsstoffen, maar dat bleek geen probleem.” Op Mars zouden planten niet zomaar buiten kunnen groeien, maar in een beschermde omgeving is het mogelijk. Overigens werd nog niet zo lang geleden zelfgemaakte sla gegeten in het International Space Station.

Aardappelen planten is mogelijk op Mars.
Aardappelen planten is mogelijk op Mars.

Zuurstof en water

Voedsel, check. Maar zonder water overleef je het ook niet. Mark Watney heeft aardig wat water tot zijn beschikking, maar te weinig om jaren mee vooruit te kunnen. Zeker omdat hij de planten water moet geven.

In de ruimte stroomt het water niet zomaar uit de kraan. Daarom moet je creatief omspringen met de middelen die je wel hebt. Watney gebruikt hydrazine (stikstof en waterstof) en vuur om water te maken en zet urine om in drinkwater, maar er is een makkelijkere manier. “Wat blijkt nou, er is overal water op Mars”, zegt Andy Weir in een interview met Popular Mechanics. “Watney had gewoon wat van de Martiaanse grond kunnen opscheppen, verwarmen en het water kunnen opvangen. Maar dat wist ik niet toen ik het boek schreef, want dat werd later pas ontdekt.” Het kan echter nog makkelijker: inmiddels heeft NASA bekendgemaakt dat er vloeibaar water is op Mars. In warmere seizoenen van de planeet (als het tussen de -23 en 0 graden Celsius is) zijn er kleine stroompjes op Mars te vinden.

Nast voedsel en water is ook zuurstof een essentieel onderdeel om in de ruimte te overleven. De lucht van Mars kun je niet inademen, want dat bestaat bijna volledig uit CO2. Aangezien Watney water heeft, kan hij ook zuurstof maken, want water bestaat uit waterstof en zuurstof. Dankzij een machine (het ISS heeft er ook zo één) zijn die twee te splitsen en wordt er zuurstof in Watney’s verblijf gepompt, zodat hij zonder helm op kan ademen.

Tja, daar zit je dan.
Tja, daar zit je dan.

Storm op Mars

NASA is blij met The Martian, SpaceX-ceo Elon Musk noemde The Martian "één van de meest realistische boeken over Mars" en ook astronauten op het ISS - die de eer kregen om de film in de ruimte al te bekijken - zijn enthousiast. Toch klopt niet alles.

De grootste fout is eigenlijk de complete basis van het verhaal. De reden waarom Watney op de planeet komt te zitten. Een storm op Mars voel je nauwelijks. “De atmosfeer op Mars is heel anders dan hier”, zegt Andy Weir tijdens een presentatie bij Google. “Een windstoot van 150 kilometer per uur voelt op Mars aan als een windstoot van 1 kilometer per uur op aarde.” De schrijver had andere dingen bedacht om Mark Watney op Mars te laten stranden, maar niets was zo dramatisch als een zandstorm. En ach, weten wij veel.

Ook loopt Watney in de film gemakkelijk over het oppervlak van Mars, terwijl de zwaartekracht op de planeet juist heel laag ligt. Eigenlijk zou hij dus sprongetjes moeten maken, zoals astronauten op de maan doen. En nog een probleempje: de straling op Mars is niet gezond, maar daar zien we niets van terug. Zo had Watney kanker kunnen krijgen en daar binnen een jaar of later aan kunnen overlijden. 

Lopen is eigenlijk helemaal niet mogelijk op Mars door de lage zwaartekracht.
Lopen is eigenlijk helemaal niet mogelijk op Mars door de lage zwaartekracht.

Grootste en duurste reddingsmissie ooit

The Martian heeft wat minder tijd om de slimmigheden van Mark Watney toe te lichten (er ontbreken er ook een hoop uit het boek), maar het is een vermakelijke film. Het blijft gewoonweg interessant om de grootste reddingsoperatie ooit zien te ontvouwen. Daarnaast zien de voertuigen, apparatuur en Mars zelf er prachtig uit; dat kun je aan scifi-grootmeester Ridley Scott natuurlijk wel overlaten. Toch hadden we graag nog iets meer de focus op Mars gezien en iets minder op aarde, want de film schakelt continu tussen de twee planeten. Het gevoel van Watney’s eenzaamheid komt daardoor niet zo goed over als je misschien zou willen.

The Martian blinkt uit in realisme, maar is nergens droge kost en doet nergens opschepperig over zijn correctheid. Mark Watney is een soort rockster onder astronauten en hoe hulpeloos zijn toestand ook lijkt; er valt genoeg te lachen op Mars. Mochten we over 15 á 20 jaar als mensheid voet zetten op de rode planeet, dan zullen we nog eens denken aan de astronauten die minimaal 56 miljoen kilometer (afhankelijk van de positie van de planeten ten opzichte van de zon) van ons vandaan zijn. En dan vieren wij een klein feestje om de wetenschap en technologie die ons daar heeft gebracht.

Auteur

Rutger Otto (@RTGR89) houdt van technologische ontwikkelingen, producten en designs die de wereld veranderen. Is daarnaast gek op films, games, muziek en dan met name Radiohead.