Inhoudsopgave
    

Design: hoe moeilijk kan het zijn?
Jasper van Kuijk
door Jasper van Kuijk
leestijd: 6 min

In zijn serie columns en een nieuw boek getiteld 'Hoe moeilijk kan het zijn?' wijst wetenschapper en cabaretier Jasper van Kuijk de weg naar een gebruiksvriendelijkere, intuïtievere en beter ontworpen wereld.

Heb je weleens ’s ochtends aan een collega die net binnenkomt gevraagd waarom hij of zij op tijd is? Die vraag is bijna niet te beantwoorden. Omdat de wekker op tijd afging? Omdat je niet hebt gesnoozed? Omdat je band niet lek was? Omdat de trein geen vertraging had? Omdat je jongste kind niet overgaf over je nette kleren vlak voordat je de deur uit zou gaan? Je zou heel veel redenen kunnen noemen. Maar iemand die te laat is, kan je wel precies vertellen hoe dat komt. Dan zijn er namelijk één of twee duidelijk aanwijsbare dingen misgegaan. Door dat te laat te komen krijg je ineens meer inzicht in wat er allemaal goed moet gaan als je op tijd op je werk wilt zijn.

Daarom focus ik op wat er misgaat bij producten en productontwikkeling. Het is vaak veel duidelijker wat er beter had gekund aan een mislukt product dan wat er goed is aan een succesvol product. De uitdrukking 'succes heeft vele vaders' geldt ook voor ontwerpen. Het succes van Apples iPhone is verklaard door experts op talloze gebieden, van marketing tot softwareontwikkeling, van interactieontwerpen tot werktuigbouwkunde. En elke expert concludeert dat zíjn discipline essentieel is geweest voor het succes van de iPhone. En dat is terecht. Dikke kans dat ze allemaal een beetje gelijk hebben. 

Want het is niet of-of, maar én-én. Om van een product een succes te maken moet alles kloppen: het moet de juiste functionaliteit bieden, voor de juiste prijs, via de goede kanalen worden aangeboden, gebruiksvriendelijk zijn, aantrekkelijk vormgegeven zijn, van goede kwaliteit zijn, en ga zo maar door. Daardoor is maar een fractie van de gelanceerde producten en diensten echt succesvol. Als je ziet hoe weinig ervoor nodig is om een product te laten mislukken, dan krijg je alleen maar meer waardering voor de succesverhalen.

De praktijk pakt anders uit

Toen ik bijna promoveerde sprak ik een collega van de afdeling Wetenschapscommunicatie en vroeg hem wat hij nou de hoofdboodschap van mijn proefschrift vond. Want ik had er vier jaar (oké, vijf) tot mijn nek in gezeten en was te veel expert op mijn eigen gebied geworden om nog helder te zien waar het nou echt over ging. Hij zei: 'Dat je zou verwachten dat fabrikanten tijdens productontwikkeling niks belangrijker vinden dan gebruiksgemak, maar dat dat niet zo is.' Ik had even een blik van een buitenstaander nodig om te zien dat het eigenlijk raar is dat gebruiksgemak tijdens productontwikkeling ondergesneeuwd of zelfs helemaal kwijt kan raken. 

Productontwikkelaars hebben vaak echt wel de intentie om hun producten gebruiksvriendelijk te maken, maar in de praktijk pakt het dan toch vaak anders uit. Toch niet genoeg tijd, geld en mensen. En dan heb je natuurlijk ook nog de teams die – eh, hoe zeg je dit netjes – volslagen incompetent zijn op het gebied van gebruiksgemak. En zo raakt onze wereld dus bevolkt door nogal wat complexe, trage en frustrerende producten.

Producten veranderen ons gedrag

Hoe moeilijk kan het zijn? laat je anders kijken naar al die dingen waarmee we ons omringen en die in grote mate bepalen hoe we leven en wat we doen (en wat niet). Waarom moeten we onze televisie bedienen met vijf afstandsbedieningen? Zijn we wel in staat om voortdurend toezicht te houden op een auto die zelf rijdt? Waarom is inbouwnavigatie in auto's vaak beroerder dan een kastje dat je voor 150 euro haalt bij de elektronicazaak? Waarom – waaróm – is de kleurcodering van paaseieren niet gestandaardiseerd? Ik wil je inzicht geven in de redenen waarom sommige producten niet goed passen bij onze vaardigheden, wensen en gedrag.

Je zult zien dat producten niet alleen moeten worden afgestemd op ons, maar ons ook veranderen. Door een elektrische fiets gaan we meer fietsen, terwijl onze conditie slechter wordt. Outlook en andere agenda-managementsoftware hebben het zo makkelijk gemaakt om afspraken te plannen dat we elkaar overspoelen met vergaderverzoeken. 'We shape our tools, and thereafter our tools shape us', zoals John Culkin ooit een idee van communicatiewetenschapper Marshall McLuhan verwoordde.

Design is overal

De titel Hoe moeilijk kan het zijn? kun je op twee manieren uitleggen. Ten eerste gaat het over hoe moeilijk producten het ons kunnen maken. Van die producten waar je op staat te schelden of die je het liefst door de kamer zou willen gooien. Hoe wij omgaan met producten is te beschrijven aan de hand van een aantal mooie principes en theorieën. Ik laat aan de hand van concrete voorbeelden algemene principes van mens-productinteractie aan bod komen. 

Ten tweede slaat de titel op hoe moeilijk het is om goede producten te maken. Als er iets mis is met een product, zat er vaak iets niet goed in het productontwikkelingsproces. En ook daar zijn onderliggende principes aan te wijzen.

Ik bespreek voorbeelden uit veel verschillende domeinen: auto's, voedsel, consumentenelektronica, websites, (financiële) dienstverlening, gebouwen, openbaar vervoer, de publieke ruimte. Ontwerpen is overal; het beperkt zich niet tot tafels en stoelen. Ontwerpen is veel meer dan wat we vaak  gepresenteerd zien onder de noemer 'design'. Ontwerpen is bedenken hoe iets moet gaan werken. En dat doe je voor plastic bestek, een stiltecoupé, een afstandsbediening, een zelfrijdende auto. De ontwerpprincipes die aan bod komen zijn vaak generiek en kunnen worden toegepast op veel gebieden en in diverse beroepen. 

Niet alleen ontwerpers ontwerpen. Iedereen die bedenkt hoe iets zou moeten werken is aan het ontwerpen. Jij misschien ook. Laten we gaan kijken naar wat er níet klopt, naar waar het om een of andere reden wringt. Omdat daar het meeste van te leren valt, maar ook omdat er weinig humor zit in perfectie.

Het boek 'Hoe moeilijk kan het zijn?' van Jasper van Kuijk verschijnt in oktober 2016 bij Maven Publishing Van Kuijk speelt de komende maanden zijn derde avondvullende programma, Onder de Streep. 

(foto: Roel van Tour) 

Auteur

Jasper van Kuijk is columnist, wetenschapper én cabaretier. Hij schrijft voor het satirische TV-programma Koefnoen, De Volkskrant en De Ingenieur.