Inhoudsopgave
    

Terugkeer van de publieke schandpaal
Rutger Otto
door Rutger Otto
leestijd: 9 min

Het internet is een mooie plek, totdat je een foutje maakt dat wordt opgepikt door anderen. De publieke schandpaal is weer helemaal terug van weggeweest, nu te vinden op social media.

Als je er op gaat letten, zie je het ineens overal: public shaming. Een Facebook-post met haat en veel likes van anderen richting KLM omdat het eten aan boord slecht was of een iemand die op Twitter wordt aangepakt nadat hij op tv onjuiste feiten vertelt. Als maar genoeg mensen zich ermee bemoeien, staat jouw slippertje voor altijd bovenin de zoekresultaten van Google. Dat heeft al verschillende mensen hun baan (en leven) gekost. Het internet is een mooie uitvinding, maar ook een bloedlinke plek.

Dit is vernederend

In februari was Jon Ronson te gast in De Balie in Amsterdam. Hij is schrijver, journalist voor The Guardian en maakt documentaires en radio voor de BBC en This American Life. Niet verrassend is dat hij Jon Stewart en Louis Theroux tot zijn fans mag rekenen. Ze pakken verhalen op een gelijksoortige manier aan: met humor en vanuit zijn optiek beschreven. Zijn boeken Frank en The Men Who Stare at Goats zijn beide verfilmd.

In De Balie sprak Ronson over Public Shaming, het onderwerp van zijn boek So You’ve Been Publicly Shamed, dat recent in een Nederlandse vertaling (Dit is vernederend) verscheen. Over hoe makkelijk het is om online een woedende menigte bijeen te krijgen om iemand - onschuldig of niet - aan de digitale schandpaal te nagelen.

De Jon Ronson-spambot

Voor Ronson begon het allemaal toen hij op een dag Twitter opende en zag dat iemand een account op het netwerk had aangemaakt met de naam @jon_ronson (hij tweet zelf op @jonronson). Het bleek een bot te zijn, die tweets verzond als: 'Going out, I fancy a slice of chick pea, hackberry and custard ice cream with a bread roll. #yummy' en 'I’m dreaming something about #time and #cock'.

Ronson kwam erachter wie de bot maakten - drie studenten - en vroeg hen om hem te verwijderen. Dat deden ze niet, wat Ronson het gevoel gaf dat iemand zijn identiteit had vermomd, maar hij kon er niets aan doen.

Tenminste, dat dacht hij. Na een tijdje waren de studenten bereid om af te spreken met Ronson, die het gesprek filmde en op YouTube plaatste. In de confrontatie werd Ronson boos, maar hij kreeg enorm veel bijval van anderen op internet. "Dit is identiteitsdiefstal", zei iemand. "Die lui zijn vieze manipulerende vuilakken", schreef een ander. "Maak ze af. Sleep ze voor de rechter, maak ze helemaal kapot. Als ik ze tegenkwam, zou ik tegen ze zeggen wat een ongelooflijke klootzakken het zijn." Ronson voelde zich zoals Braveheart, binnen een paar dagen was de bot verwijderd. Met andere woorden: de publieke vernedering had gewerkt. (Inmiddels staat het account ter illustratie weer online.) 

Jon Ronsons lezing in De Balie in februari.

Verwoest leven door één tweet

Je kunt moeilijk alles als Public Shaming bestempelen op internet. Maar een duidelijk voorbeeld uit het boek van Ronson is Justine Sacco. Zij maakte in 2013 een vlucht van New York naar Zuid-Afrika. Ze was op dat moment 30 jaar en werkte op de communicatieafdeling van IAC. Sacco tweette cynische grappen over haar vakantie. Het leverde geen interactie op, maar dat was nooit het geval. Ze had op dat moment 170 volgers. Net voordat ze op het vliegtuig stapte, stuurde ze nog een tweet uit: "Going to Africa. Hope I don't get AIDS. Just kidding. I'm white!"

Die grap viel dus compleet verkeerd. Toen Sacco landde begon haar telefoon vol te stromen met berichtjes. "Je moet me nu bellen", smste haar beste vriendin. "Je bent de nummer één wereldwijde trend op Twitter."

Tijdens haar vlucht stuurde één van haar 170 volgers de tweet door naar een schrijver van Gawker. Hij retweette de tweet met als commentaar: "En nu, een leuk vakantiegrapje van IAC’s PR-directeur". Al snel bemoeiden duizenden Twitteraars zich ermee. "Hoe kreeg @JustineSacco ooit een baan in PR?" vroeg iemand zich af. "Haar niveau van racistische onwetendheid hoort thuis op Fox News. #Aids kan iedereen treffen."

De tweets gingen van kwaad tot erger. Iedereen keurde het af en al snel ontstond de hashtag #HasJustineLandedYet. "Het enige wat ik wil is @JustineSacco’s gezicht zien als haar vliegtuig landt", schreef een Twitteraar. Toen ze landde was er iemand die haar daadwerkelijk fotografeerde op Twitter. Haar werkgever nam openbaar afstand van Sacco’s tweet en het horrorverhaal was compleet toen ze werd ontslagen."

Justine Sacco
Justine Sacco

Iedereen is goed, behalve jij

Later zei Sacco tegen Ronson dat haar tweet bedoeld was als grapje, helemaal zonder racistische bijbedoeningen. Het was een cynische grap waarmee ze kritiek wilde uiten op privileges van blanken. Nou, dat werd dus helemaal verkeerd opgevat.

In een geval als dit willen mensen graag laten weten dat zij goed zijn. In het geval van Justine Sacco werd zij ten schande gemaakt, omdat iedereen de moraalridder uithing. Belachelijk toch, dat iemand zo over aids praat? Uit dat soort tweets blijkt een soort bewijsdrang. Zo van: ik sta aan de goede kant van de streep, ik ben een fatsoenlijk mens. Maar de grap werd totaal verkeer geïnterpreteerd. "Twitter haat context", vertelt Ronson in Amsterdam. "Nuance is een zwakte op social media."

Uiteindelijk veranderden al die goede mensen in een woedende massa die het leven van Justine Sacco verwoestten. Probeer maar eens een nieuwe baan te vinden als internet vol staat met die ene misser.

Het kan iedereen overkomen

Het boek van Jon Ronson staat vol voorbeelden van mensen die alles kwijtraakten door publieke vernedering. Maar het komt ook op kleinere schaal voor. Zelfs in Nederland. De afgelopen periode viel het me op als het weer zover was. Dit zijn er twee.

Begin januari schoof politiek commentator Sywert van Lienden aan bij De Wereld Draait Door. Niets nieuws, maar dit keer maakte hij een fout. In het programma werd gesproken over de zedenzaken in Keulen en Zweden, waar groepen allochtonen vrouwen hadden aangerand. "Eén op de twintig allochtonen" wordt van een zedendelict verdacht, zei hij. En als Nederland tweehonderdduizend vluchtelingen binnen zou laten, zou er dus "een golf van tienduizenden zedendelinquenten" aankomen.

Zijn uitspraken kwam echter niet overeen met wat er in het onderzoek 'Zedendelinquenten en etniciteit' stond, waar Van Lienden naar had verwezen. Hij maakte een fout en daar vielen enorm veel Twitteraars en een aantal blogs overheen. ‘Best kwetsbaar trouwens, dat hardop twijfelen en nadenken (incl kans op uitglijders)”, schreef Van Lienden op Twitter. Een dag later maakte hij excuses bij DWDD.

Asscher reageert op beledigingen

Goed, dat was Van Lienden. Hij erkende zijn fout, maar het is hem vergeven en hij schuift nog steeds aan bij De Wereld Draait Door. Een klein deukje vlekje zijn imago, maar niets onoverkomelijks.

Als politicus is het een ander verhaal. Dan maakt het blijkbaar niet uit wat je zegt, er zijn altijd wel mensen die je in het openbaar en in grote getallen haten. Lodewijk Asscher (PvdA) reageert er meestal niet op, maar pakte in februari toch even een momentje om te reageren op beledigingen. Dat deed hij op zijn Facebook-pagina met een vrij cynische post. "In de eerste plaats wil ik degenen die erin geslaagd zijn een grapje te maken over mijn achternaam complimenteren", schrijft hij. "Niet alleen vind ik ASS cher heel knap gevonden, het is ook nog internationaal. Seth leeft in jullie voort. Nog spitsvondiger vond ik aSScher, omdat daarin ook een subtiele verwijzing daar de beruchte Duitse SS schuilgaat. Altijd even lachen."

Asscher was de vervelende reacties helemaal zat. Zo kreeg hij eind vorig jaar een tweet waarin stond: "Asscher kruipt liever in een moslimhol dan achter eigen volk te staan! Net zijn opa, die werkte ook graag met de bezetter mee! De viezerik". Dit soort berichten wijst volgens de PvdA’er op volgers met "een groot geschiedkundig inzicht".

Lodewijk Asscher
Lodewijk Asscher

Het nadeel van Twitter

Degene die de hierboven genoemde tweet verstuurde, deed dat onder de naam @TonySoprano272. Twitter is een mooi platform om snel met mensen in contact te komen, ook mensen die normaal gesproken onbereikbaar zijn. Dat maakt publieke figuren zoals Lodewijk Asscher extra kwetsbaar, maar dus ook minder bekende mensen hebben te vrezen dat de spotlights ineens op hen worden gericht door een 'verkeerde' tweet.

Twitter kent het probleem van pesterijen en beledigingen. Steeds zegt het netwerk er iets aan te gaan doen. Zo werd recent nog het 'Twitter Trust & Safety Council' opgericht door het bedrijf. Daarin zitten tientallen organisaties en experts gespecialiseerd zijn in het voorkomen van pestgedrag en de promotie van mentale gezondheid. Het initiatief is de zoveelste stap van Twitter om zijn imago op te poetsen. Eerder trof het al maatregelen, zodat mensen accounts kunnen aangeven als zij beledigd of bedreigd worden. Twitter onderneemt dan stappen, bijvoorbeeld door accounts te sluiten. Maar een nieuw account is snel gemaakt en anoniem blijven is geen probleem.

Publieke schandpaal 2.0

Public Shaming is van alle tijden, maar de afkeur ertegen ook. In maart 1787 was de beweging tegen publieke vernedering al in volle gang. Eén van Amerika’s grondleggers, Benjamin Rush, schreef toen een pleidooi om straffen als het blok, de schandpaal en de geselpaal af te schaffen.

"Men is het er universeel over eens dat schande een zwaardere straf is dan de dood", zijn malse woorden van Rush. "Het zou vreemd voorkomen dat schande ooit als mildere straf dan de dood was beschouwd, ware het niet dat wij weten dat de menselijke geest vaak pas de waarheid inziet nadat hij zich grotelijks heeft vergist."

Inmiddels is Ronson flink geminderd met tweeten, al is zijn account nog actief. Hij nam al eens een lange pauze. "Ik kwam terug op Twitter, omdat ik een idioot ben", vertelt hij. "Nee, er gebeuren nog steeds leuke dingen op het platform. Extreme goede dingen, maar ook extreem slechte dingen. Mensen willen zich te veel van hun goede kant laten zien - en dat doen we allemaal." Daarbij denken we niet altijd dat er aan de andere kant een mens van vlees en bloed met gevoel zit. En zo maken we soms met onze beste bedoelingen iemand kapot.

Auteur

Rutger Otto (@RTGR89) houdt van technologische ontwikkelingen, producten en designs die de wereld veranderen. Is daarnaast gek op films, games, muziek en dan met name Radiohead.