Inhoudsopgave
    

Leonardo da Vinci der Lage Landen
Laurens Lammers
door Laurens Lammers
leestijd: 9 min

Productdesigner Daniel de Bruin is zelf letterlijk onderdeel van de apparaten die hij bouwt. Met zijn opvallende bouwsels hoopt hij meer te leren over hoe het is om deel uit te maken van het productieproces. "Als machines al je werk uitvoeren, wat is er dan nog authentiek?"

Productdesigner Daniel de Bruin (27) is er nog maar net ingetrokken. In een grote hal, verscholen achter meerdere autogarages op een klein bedrijventerrein in Amersfoort, slingeren allerlei elektrische apparaten rond over de vloer. De Bruin wijst naar een grote zaag in het atelier, een zogenaamde metaalafkortzaag, te gebruiken om allerlei metalen veilig en precies op maat te zagen. Ergens op het gereedschap staat 1961 gegraveerd, het jaar waarin de zaag werd gemaakt. Verderop in zijn nieuwe werkplaats staat een compressor. "Een handig ding om hout met lucht te reinigen en nagels in het hout te schieten", zegt De Bruin over het apparaat. In een klein kantoortje is verder nog een zes jaar oude lasersnijder te vinden, een cadeautje van een architectenbureau waar De Bruin als beginnend ontwerper voor werkte. Het blijkt een belangrijk apparaat in zijn prille carrière als designer te zijn. Dezelfde lasersnijder zette hem voor het eerst aan het denken over het gebruik van machines door ontwerpers.

Ingenieus apparaat

Het gebruik van een digitale 3D-printer zou hem later, als student Product Design aan de HKU in Utrecht, op het idee brengen van een zelf te bouwen analoge 3D-printer. Het werd een simpel maar ingenieus apparaat, waarmee hij internationaal de aandacht trok in de wereld van design. In een hoek van de hal toont De Bruin zijn stroomloze printer, een circa twee meter hoog apparaat bestaande uit een frame, ijzerdraad, radertjes en schroeven. Hij wijst naar de spuitmond die sneldrogende klei op een omlaag draaiende schijf drukt. Door een stukje aluminiumdraad te buigen dat verbonden is met de spuit is de vorm van het kleiproduct te veranderen in de omtrek of de hoogte. "Dit apparaat heeft geen computers, geen elektrische draden maar alleen zijn eigen fysieke acties als energie", zegt De Bruin. Het ingenieuze deel zit in een vijftien kilogram wegend gewicht, waarmee de printer is te starten. Door het gewicht op te tillen, gaat de energie van de gebruiker door de machine heen en wordt het feitelijke printwerk door het apparaat overgenomen. In tien minuten tijd wordt vervolgens een geheel originele vorm geprint.

Technologie om te misbruiken

Even verderop staan de vaasachtige voorwerpen die De Bruin met zijn mechanische 3D-printer maakte. De Bruin: "De enige overeenkomst is dat ze rond zijn. In alle andere dingen zijn ze verschillend. En toch zijn ze allemaal met dezelfde machine gemaakt. Een apparaat dat steeds precies dezelfde dingen doet, maar met telkens een ander eindresultaat, vind ik zeer interessant. Je vindt dat steeds minder terug in de moderne spullen die je koopt. Alles wordt steeds meer geautomatiseerd, wordt fijner en exacter. Alles lijkt ook op elkaar. 3D-printtechnologie gebruik ik om te misbruiken. Zodat je uiteindelijk meer variabelen krijgt in producten die je maakt."

De mechanische 3D-printer in actie

Werk van De Bruin was al op verschillende plaatsen te zien. Exposities had hij tot nog toe onder meer in Eindhoven, Utrecht, München, Milaan en San Francisco. Online magazine Fontanel, platform voor de creatieve cultuur in Nederland, bombardeerde De Bruin dit jaar tot Dutch Design Talent 2015. "Nee, het legt geen extra druk op mijn werk", zegt hij. "Maar ik wil wel groots blijven denken en mijn nieuwe werkplaats geeft daar de ruimte toe."

Wat waren je eerste werkzaamheden als beginnend ontwerper? 

"Dat was het maken van papieren maquettes op het architectenbureau. Na zes jaar kreeg ik echter de lasersnijder van de baas die hout en kunststof kon snijden. Die wekte mijn interesse voor automatische techniek, CNC geheten. Maar daardoor kreeg ik ook een aversie tegen dit soort technologie. Zo'n lasersnijder neemt zoveel werk uit handen dat je niet meer het idee hebt dat je zelf iets maakt. De papieren maquettes waren leuk om te maken. Die moesten later echter van kunststof worden gemaakt met de lasersnijder. Dat gaf me veel minder voldoening als de maquette af was. Het nam veel plezier in mijn werk weg. Al gebruik ik de lasersnijder nog altijd."

Heb je toen ook voor het eerst met digitale 3D-printers gewerkt?

"Klopt. Net als de lasersnijder nam deze veel werk uit handen. Daardoor raakte ik weer gefrustreerd. Aan de HKU ben ik toen begonnen met het ontwerpen en bouwen van een analoge 3D-printer. Een digitale 3D-printer is heel tof. Maar ik mis mijn hand als maker erin. Het riep bij mij de vraag op: hoe ver kan ik deze geautomatiseerde techniek zo pushen dat het nog wel mijn hand is die het eindproduct maakt?"

Vormen digitale 3D-printers een bedreiging van het werk van een productontwerper doordat het feitelijke werk, het ontwerpen, wordt overgenomen door een machine? 

"Ik wil het niet te hard roepen, maar ik ervaar het erg zo. Het is een verval waarvan ik denk dat ik ervoor moet oppassen. Ik wil het ook gewoon niet. Al heb ik andere ontwerpers gesproken die het niet zo ervaren. Productdesigners hebben daar onderling vaak ook dezelfde discussies over als illustratoren. Die ervaren soms ook dat hun werk teveel wordt overgenomen door Photoshop. Andere illustratoren vinden dat weer niet, terwijl Photoshop ook een soort van automatisering is. Zelf ben ik wel een beetje tweeslachtig hierin. Het is soms wel, soms niet."

Wordt het niet overdreven dat 3D-printtechnologie producten meer eenvormig gaat maken en alles op elkaar gaat lijken. Zal de techniek er niet voor gaan zorgen dat ook geprinte 3D-producten het stempel van de maker gaan dragen?

"Dat is een goeie vraag, maar ik denk van wel. Zeker als de technologie zich verder heeft ontwikkeld en het gebruik van verschillende materialen in één print toeneemt, wat ik nu ook steeds meer zie. Dan kun je er straks nog meer je creativiteit in kwijt. Ik sta ook niet afwijzend tegen het gebruik van digitale 3D-printers. De technologie biedt veel mogelijkheden. Daarom ben ik er ook altijd in geïnteresseerd gebleven." 

De analoge 3D-printer van De Bruin.
De analoge 3D-printer van De Bruin.

Hoeveel tijd kostte de bouw van je printer eigenlijk?

"Effectief ben ik er in totaal zo'n drie maanden mee bezig geweest. Ik ben de werkplaats in gedoken en begonnen met bouwen door alle onderdelen stuk voor stuk te maken. Ik heb geen tekeningen of computermodellen van tevoren gemaakt, alleen een paar schetsjes. Toen ik eraan begon, had ik nog geen idee hoe hij eruit zou komen te zien. De kleipers en het frame waren de eerste dingen die ik af had. Doordat de printer verticaal is, lijkt hij een beetje op een 3D-printer. Maar de vorm en het mechaniek is totaal anders. Eigenlijk lijkt de machine meer op een ouderwetse klok dan een 3D-printer."

Je 3D-printer heeft internationaal veel aandacht getrokken. Had je dit verwacht?

"Nee, niet internationaal. Toen dat wel gebeurde, vond ik het echter ergens wel logisch. Heel veel mensen herkenden de dingen in mijn verhaal. Analoog is bovendien een soort van hype, net als 3D. Daar heb ik het niet om gedaan, maar mijn creatie paste wel mooi in wat gaande was. Al verwacht ik verder niet dat andere ontwerpers nu ook analoge 3D-printers gaan bouwen. Voor mij was het meer een persoonlijke zoektocht of bijna een soort performance."

Wat voor nieuwe technologieën interesseren je nog meer en gebruik je ook in je werk?

"Ik ben nu bezig met ledverlichting. Ik heb al meerdere lichtinstallaties gemaakt, maar zonder ledjes. Dingen die heel erg plat kunnen zijn en waar nog steeds licht uit komt, boeien me enorm. Al word ik geen lichtdesigner. Als ontwerper blijf ik een 'van alles en nog wat'. Technologie is verder niet eng: dat geldt ook voor virtual reality of robotica. Mensen vinden digitale 3D-printers vaak een beetje eng door de nieuwe technologie. Dat is nergens voor nodig. Als consument koop je voor een paar honderd euro al een 3D-printer. Koop zo'n ding, zeg ik dan. Verbouw hem zelf, maak aanpassingen en leer ervan. Dat is met alle technologie zo. Je hebt van alle technieken altijd eerst een versimpelde versie waarmee je kunt beginnen. Zo ben ik zelf ook door alles heen gerold."

De Bruins lichtinstallatie Constellation.
De Bruins lichtinstallatie Constellation.

Hoe zie jij het werk van een productdesigner anno 2015. Is die vooral bezig met het beter of slimmer maken van producten, dus met engineering. Of ligt de nadruk nog altijd op het nog mooier of hipper maken van iets, dus op vormgeving?

"Niet slimmer of mooier maken, wel een ervaring rijker voor de consument. We kunnen wel steeds dezelfde dingen blijven maken, als productdesigner blijf je echter experimenteren en nieuwe ervaringen creëren. Je moet producten altijd op een andere manier kunnen ervaren."

Als designer behoor je tot de zogenaamde 'Hands off'-ontwerpersgroep. Wat is dit precies voor een club en waar staat deze voor?

"Hands Off is de benaming van een groep ontwerpers die zich meer met productieprocessen bezighoudt dan met het maken van producten. Door technologie kun je dingen maken waarvoor je je handen niet hoeft te gebruiken. Dirk Vander Kooij maakt bijvoorbeeld 3D-geprinte stoelen van vloeibaar gemaakt afvalmateriaal van oude koelkasten. Daarvoor gebruikt hij een oude industriële robotarm die hij tot een 3D-printer heeft omgebouwd. Hands off-ontwerpers laten ook steeds meer over aan het toeval. Er wordt driftig geëxperimenteerd met onverwachte materialen, met al even onverwachte uitkomsten."

De Neurotransmitter 3000.
De Neurotransmitter 3000.

Je nieuwste werk is Neurotransmitter 3000, een zeven meter hoge draaiende machine waar jij als ontwerper deel van uitmaakt. Kun je iets vertellen over dit project, zoals wat het doel ervan is?

"De Neurotransmitter 3000 komt voort uit de analoge 3D-printer. Met de printer heb ik de grenzen opgezocht tussen automatisering en wat de maker zelf nog toevoegt. Dat is ook zo bij de Neurotransmitter. Daarbij ontdekte ik dat het belangrijk was om te weten hoe het voelt om onderdeel van een machine of het productieproces te zijn. Daarnaast was er mijn fascinatie voor achtbanen. Een kinderdroom van me was om ooit een soort kermisattractie te bouwen. Ook die droom heb ik in de Neurotransmitter verwerkt. Uiteindelijk heb ik de machine in ruim vier weken gebouwd. Nu ben ik bezig om hem via sensoren aan te sluiten op mijn eigen biometrische data. Ik wil weten wat er gebeurt als ik in de machine ga zitten en ga draaien. Er zijn een paar parameters die ik daarbij zelf kan bepalen. Die wil ik zo gaan maken dat er uiteindelijk een soort van harmonie ontstaat. Bijvoorbeeld dat als ik zenuwachtig of gespannen ben de machine het rustig aan doet. En als ik relaxed ben, dat de machine harder gaat draaien. Via een wireless netwerk worden de data via mijn lichaam naar een computer gestuurd. De computer stuurt weer signalen naar de motor die de machine beweegt. Zo kan ik invloed uitoefenen op de machine. Met het onderzoek dien ik verder geen hoger doel. Maar ik wil wel weten wat eruit komt."

En, hoe eng was het om in de machine te zitten?

"De machine was stevig genoeg om in te zitten. Toch was het doodeng. Het was een soort van virtual reality-ervaring maar dan in het echt en zonder bril op." 

Hoe kwam je aan de naam van het project?

"Neurotransmitter slaat op de neurofeedback die ik krijg over de dingen die gebeuren in mijn hersenen en de effecten daarvan op de machine. Het getal 3000 als toevoeging was meer een grap. Dat is het aantal meters per seconde dat de neuronen door je hersenen schieten terwijl je ronddraait. Eigenlijk is dat 3500 meter, maar dat vond ik te lelijk klinken." 

Is onderzoek naar de relatie mens-machine eigenlijk niet een onderwerp dat al decennia oud is en wat kun je daar anno 2015 nog aan toevoegen wat ons weer iets wijzer maakt?

"Zeker. Later zal ook nog moeten blijken wat het toevalmoment zal zijn, het moment waarop ik iets ontdek. Mijn onderzoek kan misschien weer discussies over het gebruik van machines doen oplaaien, zoals ook bij de analoge 3D-printer het geval was. Dat zal wel supermooi zijn, als mijn gedachten zoiets kunnen veroorzaken."

Ben jij niet een moderne versie van Leonardo da Vinci en meer een ontdekker of uitvinder dan een ontwerper? 

"Haha, vrienden noemen me ook wel eens zo. Ik hou erg van dingen maken en van technologie, net als Da Vinci. Beide gaan vaak goed samen en soms niet. Deels ben ik misschien ook wel een ambachtsman, al vind ik dat nogal oubollig klinken."

Wat zijn de meest voorkomende reacties die je krijgt op je creaties?

"Mensen vinden de dingen die ik maak vaak erg puur en interessant. De analoge 3D-printer is supermechanisch. Er is verder geen decoratie aan. Alles eraan is functioneel. Dat kunnen mensen wel waarderen. Bij de Neurotransmitter is dat misschien iets minder. Maar in principe heeft alles een functie. Daar hou ik erg van."

Als ik het goed heb, zijn er drie thema's die jou mateloos fascineren: diversiteit, controle en toeval. Klopt dat, of ben ik een thema vergeten?

"Dat klopt wel, ja. Tegenwoordig komt er wel een nieuw thema bij: het deel uitmaken van dat wat je maakt. Dat begon met het bedenken van de mechanische 3D-printer. Bij de Neurotransmitter is dat ook zo. Daarmee had ik iets gebouwd waar ik echt bang van kon worden. Dat geeft me dan weer een kick als maker. Momenteel hou ik me vooral praktisch bezig met de nieuwe werkplaats. Ik ben heel erg op de dag, dus hou me niet erg bezig met de verre toekomst. Al wil ik wel bijzondere apparaten blijven ontwikkelen en daarmee bepaalde opdrachtgevers binnenhalen. Dat zouden festivals kunnen zijn, maar ook andere opdrachtgevers die exotische projecten aankunnen."

Auteur

Laurens Lammers is freelance journalist en schrijft veel over internettechnologie, internetcultuur en beginnende internetbedrijven.