Inhoudsopgave
    

Eindelijk onsterfelijk?
Ronald Rovers
door Ronald Rovers
leestijd: 7 min

In Transcendence, de nieuwe sciencefiction thriller met Johnny Depp, wordt het bewustzijn van Depps personage online gezet zodat hij kan overleven. Onzin of binnenkort werkelijkheid?

The new flesh, ooit van gehoord? Long live the new flesh. Die slogan komt uit David Cronenbergs Videodrome (1983) over een man die met z'n tv vergroeit. Dat gebeurt niet echt trouwens. Hij hallucineert het omdat de snuff-tv waaraan hij verslaafd is geraakt met gevaarlijke straling langzaam zijn hersenen frituurt. Maar Cronenbergs idee over het nieuwe vlees bleek bepaald geen hallucinatie, want dertig jaar later zijn we inderdaad vergroeid met onze schermen. Ook al is dat dan metaforisch.

De vraag is of dat metaforisch blijft. Want eindelijk is er nu een opvolger van Videodrome die next level gaat met dat idee van het nieuwe vlees: Transcendence met Johnny Depp als de mad scientist Dr Will Caster, die door tegenstanders van zijn articiële intelligentie project vergiftigd wordt met radioactieve straling en een paar minuten voordat zijn lichaam sterft zijn bewustzijn uploadt naar het net. Dat wil zeggen: de data die samen Casters bewustzijn definiëren. Daar zitten natuurlijk een stuk of duizend haken en ogen aan. De vraag is alleen: welke? Hoe realistisch is het idee dat we onszelf online kunnen zetten?

Heel realistisch volgens de film. Transcendence begint in het heden en springt dan naar twee jaar in de toekomst. Met andere woorden: de technologie is er. Ook al is Johnny Depp misschien niet de eerste acteur waar je aan denkt bij een boosaardige A.I.-genie dat de wereld wil overnemen - Her from hell - de ondoordringbaarheid van zijn personage is wat deze vermakelijke en prikkelende futuristische thriller geloofwaardig maakt. Want wat gebeurt daar nou eigenlijk met die persoonlijkheid, met de mens die Will Caster werd genoemd? Is het Caster nog wel wiens stem we horen? En is hij wel zo boosaardig als het lijkt? Ondanks een paar rammelende scriptkeuzes - zo wil Casters geliefde (Rebecca Hall) eerst niks van de risico's weten maar komt later wel erg soepel tot andere inzichten - probeert Transcendence je wel degelijk aan het denken te zetten over wat ons tot mensen maakt en wil het meer zijn dan de zoveelste noodklok over de technologische ondergang.

Singualarity

Dat doet de film inderdaad, mensen aan het denken zetten. Niemand minder dan Stephen Hawking zelfs, die naar aanleiding van de film samen met drie collega's een stuk publiceerde in The Independent over de vraag of wij articiële intelligentie wel serieus genoeg nemen. Hij heeft het daarin over een A.I.-wapenwedloop, waarbij "succes in het creëren van artificiële intelligentie de grootste gebeurtenis in de menselijke geschiedenis zal zijn". Helaas, schrijven ze, zou het ook wel eens de laatste kunnen zijn. Want autonome wapensystemen die zelf doelen selecteren en uitschakelen zijn al in ontwikkeling en een internationale economie draaiend op A.I. kan grote gevaren opleveren. Maar het grootste risico is nog wel: A.I. kan zich explosief ontwikkelen richting een voor mensen ongekende en niet behapbare intelligentie die de sciencefictionschrijver en wiskundige Vernor Vinge een singulariteit noemde en die in de film 'transcendence' heet. Die technologische singulariteit zal volgens Vinge het einde van de mensheid betekenen.

Is het bewustzijn slechts een reeks cijfers? Beeld: Independent Films
Is het bewustzijn slechts een reeks cijfers?

Zover is het gelukkig nog niet. Want om terug te komen op die haken en ogen: wat is op dit moment reëel? En bedenk dat Transcendence niet helemaal ontsproten is aan het brein van een scenarioschrijver in Hollywood. Consultants bij het schrijven waren onder meer Hugo de Garis, vroeger hoogleraar A.I. en nu pleitbezorger van het idee dat er in de komende eeuw een grote strijd zal plaatsvinden tussen voor- en tegenstanders van de ontwikkeling van intelligente machines, en Jason Silva, futuroloog, tegenstander van dat apocalyptische 'Terminator-scenario' en allround optimist. Volgens hem zullen machines zich nooit tegen de mens keren, omdat ze juist met de mens zullen vergroeien. Niks aan de hand dus. Verder adviseerden ook twee wetenschappers van Berkely, die in real life het idee van ultrasonic neural dust ontwikkelden, zeg maar een stofwolk van miljarden sensoren die via ultrasoon geluid communiceren, een concept dat min of meer ook in de film zit.

Godenstof

Om met dat laatste te beginnen. Het idee achter die neural dust particles is dat ze de interactie tussen brein en machine kunnen bevorderen. Dan moeten ze wel eerst in de hersenen ingebracht worden. Zeg een stuk of honderd miljoen. Daar pikken ze elektrische signalen van neuronen op en zetten die om naar geluid, dat opgepikt wordt door een ontvanger net buiten de schedel. Die geluiden kunnen dan weer door een computer vertaald worden. Reëel? Nee, theorie. In de film gaan ze bovendien veel verder. Daar zijn de miljarden nano-deeltjes allemaal onderdeel van Casters transcendente bewustzijn en lossen ze zelfs op in de bomen en het water. Zo wordt Caster een god, want hij is in alles en iedereen (ook mensen nemen het stof in zich op).

De grote vraag die door Transcendence spookt is of het bewustzijn online gezet kan worden. Het korte antwoord is nee, want we weten nog steeds niet wat het bewustzijn is. Is het niks meer dan een complexe verzameling algoritmen of is het een epifenomeen, een verschijnsel dat bovenop het interactieve netwerk van miljarden neurons ontstaat? Want dat zou het een stuk lastiger maken om het te reproduceren. De film omzeilt dat probleem door niet een bewustzijn te creëren, zoals sommigen hopen of vrezen dat A.I. binnen afzienbare tijd zal kunnen, maar door alle signalen uit Casters brein online te zetten, met als resultaat dat Caster zelf online verschijnt. Het idee is dan wel dat het bewustzijn in data te vangen is.

Aan strakke serverruimtes in Trancendence geen gebrek. Beeld: Independent Films
Aan strakke serverruimtes in Trancendence geen gebrek.

Dan ligt het er maar aan hoe je dat bewustzijn definieert. Alan Turing, de vader van de informatica, beweerde dat een machine intelligent is als je ermee interacteert en niet kunt zeggen of het een mens of een machine is, de zogenoemde Turing Test. Een artikel op Techcrunch over Transcendence wijst naar de Cleverbot, een computer die bij een test in 2011 door mensen werd beoordeeld als 59,3% mens. Als er mensen aan de andere kant zaten die antwoorden gaven, beoordeelde men ze als 63,3% mens. Dus de software deed het niet slecht. Volgens Turing zou intelligentie - en in het verlengde daarvan bewustzijn - dus best te vangen zijn. Nee, zeggen Turings tegenstanders, want echt nadenken en redeneren is iets heel anders dan een reeks computertrucjes die een mens laten denken dat hij met een mens te maken heeft.

Nog een lange weg te gaan

Wat is dan denken? Hersenscans, vooral fMRI of functional magnetic resonance imaging, vertonen nog steeds dat ene grote mankement: zien dat er iets gebeurt tijdens een bepaalde hersentaak en zien waar dat gebeurt, wil nog niet zeggen dat je begrijpt wát er gebeurt. Maar met Turing in gedachten kun je je ook hier afvragen of dat nodig is. Twee robotici in datzelfde artikel op Techcrunch: "We kunnen met een zekere betrouwbaarheid aan fMRI's zien of iemand liegt. Als je de waarheid spreekt, lichten alleen bepaalde geheugengebieden op. Maar als je liegt, herinner je je eerst de waarheid, onderdrukt die vervolgens en construeert dan een leugen. Het verschil in hersenactiviteit is duidelijk zichtbaar." Op die scans kun je dus een denkpatroon volgen zonder te weten wat er precies gebeurt. "fMRI is dan ook veelbelovend," schrijven de auteurs, "maar we zijn in de verste verte niet in de buurt van een totale kaart van de hersenen." Bovendien wordt er in de wetenschappelijke praktijk vooral veel geïnvesteerd in toegepaste A.I., schrijven ze, maar over het ontwikkelen van een bewustzijn is de wetenschap behoorlijk sceptisch.

Mja, het ligt er maar aan wie je spreekt. Christof Koch, Chief Scientific Officer aan het Allen Institute for Brain Science in Seattle zei over Transcendence tegenover Pri.org dat het werken aan A.I. wel degelijk een existentieel gevaar voor de mensheid kan betekenen. Het idee van het uploaden van hersenen zoals in de film is absoluut nog niet mogelijk volgens Koch, maar dat doet niets af aan de noodzaak om over deze kwestie na te denken. Want als de geest eenmaal uit de fles is, is het te laat. Dan is het nieuwe vlees ineens werkelijkheid.

Auteur

Ronald Rovers (@RonaldRovers) is filmcriticus en neuropsycholoog. Naast Bright schrijft hij onder meer voor Filmkrant, VPRO Gids, Cinema.nl, Vogue en Salon.com.